Zëra nga zabeli letrar

Copëza rrëfimesh nga Paul Ingendaay, Robert Walser, Sasha Stanishiq, Bora Qosiq, David Albahari, Juri Andruhoviq, Attila Bartis, Dubravka Ugreshiq, Xhevad Karahasan.

Foto: Shutterstock



1.
Paul Ingendaay, publicist gjerman, reporter për tema të kulturës, shkrimtar. Një lavdërim leximit. Nga një ese i botuar në «Frankfurter Allgemeine Zeitung»: «Kënaqësia më e madhe gjatë leximit? Përherë dhe gjithkund mund të hysh në një botë tjetër mendore. Në të shumtën e rasteve një botë që ia vlen, e cila të shtyn të merresh me të, e cila të pushton, të magjeps. Fillimisht leximi nuk i shërben një qëllimi të caktuar. Nuk ka ‘rezultat’. Me atë rast përqendrimi është aq i thellë thua se një jetë është në rrezik. Kur lexuesit përqendrohen në libër, rreth tyre mund të ketë plot zhurmë, një derë mund të përplaset dhe aparati i kafesë të shushurit. Ata tashmë janë zhytur thellë, nuk kanë qasje. Të jesh vetëm pa qenë e vetmuar, edhe kjo e definon gjendjen ideale të lexueses.
(…)
Shumica e lexuesve pëlqejnë letrën në vend të ekranit, sepse e dinë se kujtesa më së miri kapet për veçori fizike – tekstura, ngjyrat, erërat, materiali i lidhjes, lëvizja gjatë shfletimit të faqes. Për këtë arsye edhe librat e palexuara që gjenden në raft ushtrojnë ndikim subtil ndaj nesh. Ja ku jemi, thonë ato. Nuk pengojmë. Ndoshta të duhen tri vite për të na marrë neve nga rafti, ndoshta shtatë. Por dikur kjo do të ndodhë. Përndryshe, jolexuesit është vështirë t’i bindësh mbi kuptimin e leximit. Lexuesit ndërkaq përherë e gjejnë njëri-tjetrin dhe kanë diçka të përbashkët. Jolexuesit nuk kanë asgjë.

2.
Robert Walser, shkrimtar zviceran. Nga tregimi «Basta»: «U linda atëherë dhe atëherë, u edukova atje dhe atje, shkova rregullisht në shkollë, jam ky dhe ky dhe quhem kështu dhe kështu dhe nuk mendoj shumë. Për shkak të gjinisë jam burrë, për shkak të shtetit qytetar i mirë dhe për shkak të rangut i përkas shtresës më të mirë të shoqërisë. Jam anëtar i pastër, i qetë dhe i sjellshëm i shoqërisë njerëzore, një i ashtuquajtur qytetar i mirë, më pëlqen që me urtësi të pi gotën time me birrë dhe nuk çaj shumë kokën. Kam qejf, afërmendsh, të ha mirë, dhe po aq afërmendsh është se nuk më shkon mendja te idetë. Mendjemprehtësia s’është punë e imja; fare nuk më shkon mendja te idetë, andaj jam qytetar i mirë, sepse qytetari i mirë nuk mendon shumë. Një qytetar i mirë ha bukën e vet … dhe kaq mjafton!
Nuk çaj aq kokën, këtë ua lë njerëzve të tjerë. Kush e lodh mendjen, atë e urrejnë; kush mendon shumë, shihet si njeri i bezdisshëm. Edhe Jul Cezari e drejtonte gishtin e trashë nga Kasi thatanik dhe me sy të futur, atij ia kishte frikën, sepse dyshonte se ai ka ide. Një qytetar i mirë nuk bën të ngjallë frikë e dyshim; nuk është punë e tij të mendojë shumë. Kush mendon shumë, bëhet i padëshiruar, dhe është krejtësisht e panevojshme të bëhesh i pëlqyer».

3.
Sërish Robert Walser. Fjalim kushtuar një mbërthecke (Rede an einen Knopf): «Që ti, siç thashë, je ajo që je dhe je e tillë, siç je, më magjeps, më prek, më mallëngjen e më përmallon dhe më shtyn të mendoj se në këtë botë, që është e pasur me dukuri të pakëndshme, aty-këtu ka gjëra, që njeriun, i cili i sheh ato, e bëjnë të lumtur, gazmor e të hareshëm».

4.
Sasha Stanishiq, shkrimtar gjerman me origjinë boshnjake. Nga romani «Prejardhja» (Herkunft), i cili muajin që shkoi u shpërblye me çmimin më të lartë letrar në Gjermani. (Stanishiq është njëri prej kritikëve më të ashpër të Peter Handkes dhe Komitetit të Nobelit, i cili ia ndau shkrimtarit austriak mirënjohjen më të lartë letrare të botës): «Më 24 gusht 1992 në Bosnjë krisi pushka, në Heidelberg ra shi. Ka mundur të jetë edhe shi i Oslos. Çdo vatër është e rastësishme: atje lind, këtu dëbohesh, matanë ia falë veshkën shkencës. Ka fat ai që mund të ushtrojë ndikim mbi rastësinë. Kush nuk e braktis shtëpinë i shtyrë nga zori, por prej qejfit. Kat fat ai që mund t’ia plotësojë vetes dëshirat gjeografike. Kjo pastaj sjell udhëtime të shkëlqyeshme për të mësuar një gjuhë të huaj, shpërngulje në Florida për të kaluar pleqërinë dhe gra që mërgojnë në Republikën Domenikane te burrat më të hijshëm».

5.
Bora Qosiq, shkrimtar serbokroat në ekzil gjerman. Nga vepra «Tutorët»: «Fatkeqësisht e tmerrshmja është bërë pjesë e normalitetit dhe njerëzit janë pajtuar me të. Pastaj ata janë përpjekur të shpëtojnë përmes shpirtit të mbijetesës, një forcë në vetvete. Kështu ata filluan të përqeshin gjithçka në mënyrë që e tmerrshmja të humbë tmerrin e vet».

6.
David Albahari, hebre i lindur në Pejë, shkrimtar serb me banim në Kanada. Nga romani «Flakaresha»: «Por cila prej rrugëve është rruga ime, pyeta unë? Në Talmud, tha Jasha, shkruan se kur nuk e di se nga po shkon, çdo rrugë do të të çojë atje. E ç’ndodh kur e di ku po shkon, pyeta unë? Atëherë rruga është e parëndësishme, tha Jasha duke i dhënë fund bisedës».

7.
Juri Andruhoviq, shkrimtar ukrainas. Nga «Leksikon i vogël i qyteteve intime»: «Në Aarau gjendej një shtatore dhe unë kisha dëshirë që Pat të shkrepë një fotografi. Mbishkrimi më bëri përshtypje: ‘HEINRICH ZSCHOKKE. 1771-1848. Shkrimtarit, burrështetasit dhe mikut të popullit – ATDHEU’. Këtu e kuptova që nuk kishim ardhur kot. Shembulli i Heinrich Zschokkes për mua të panjohur doli të jetë si fat i përcaktuar. Tani jeta ime së paku ka një qëllim fisnik – të bëhem shkrimtar, burrështetas dhe mik i popullit. Athua ATDHEU do të jetë mirënjohës ndaj meje? Me një përmendore? A nuk do të ishte bukur?!»

8.
Attila Bartis, shkrimtar hungarez. Nga romani «Fundi»: «Ishte ende mot me mjegull kur të shtunën në mëngjes po shkoja në aeroport. Kur pranë livadhit në periferi të qytetit taksi u kthye në drejtim të terminalit numër 2, një qen i zi qëndronte i shtrirë në mes të rrugës. Ende dridhej. Duket se e kishte shkelur vetura që para nesh po ecte fluturimthi. Shoferi i taksisë frenoi, e drejtoi veturën në skaj të rrugës, u ndal. Futi dorën nën bluzë dhe nxori një kabllo me fije çeliku, pastaj e goditi kafshën dy herë në ballë para se ta tërheqte për këmbësh në skaj të rrugës. Më falni, tha ai ndërsa po ulej sërish pas timonit. S’ka gjë, thashë unë.
Unë quhem András Szabad, jam 52-vjeçar, fotograf. Mjaft i njohur. Më saktë: shumë i njohur. Ndonëse kjo nuk është ende arsye për të shkruar për jetën e tij».

9.
Dubravka Ugreshiq, shkrimtare kroate. Nga libri me ese «Kultura e gënjeshtrës»: «Jam rritur në një shoqëri multinacionale, multikulturore dhe monoideologjike, e cila para vetes e kishte të një ardhme. Politika nuk më interesonte. Prindërit nuk më kishin mësuar asgjë. Fjalët besim, popull, komb apo madje komunizëm s’kishin asnjë kuptim për mua. Fjalia e vetme ‘politike’ që e kam shkruar (ia pata vjedhur një fëmije) është kjo: E dua vendin tim, sepse është i vogël dhe më dhimbset.
Rrethin tim e përbënin librat dhe miqtë, për mua qe krejtësisht e pashpjegueshme përse nëna ime para dhjetë vitesh ia nisi të ankohet: vetëm të mos shpërthejë lufta; gjithçka është mirë, por vetëm të mos shpërthejë lufta. Kjo më nervozonte dhe mendoja se nëna po shqetësohet për shkak se është plakur. Të vetmen imagjinatë që fjala luftë mund të zgjonte në kokën time ishin stripat e popullarizuar për fëmijë mbi partizanët e vegjël Mirkon dhe Sllavkon. Kujdes, Mirko, plumbi! Faleminderit, Sllavko! Ky ishte dialogu i këtyre figurave».

10. Xhevad Karahasan, shkrimtar boshnjak. Nga romani «Sara dhe Serafina»: «Le ta marrim me mend këtë eksperiment: i dërgojmë pesë njerëz nga pjesë të ndryshme të botës në një ishull të vetmuar dhe i lëmë atje vetëm me natyrën. Këta njerëz nuk njihen, nuk kanë gjuhë të përbashkët, as ide të përbashkët mbi kierarkinë, rendin, punën. Nuk e di nëse është bërë një eksperiment i tillë, por jam njëqind për qind i sigurt si do të përfundonte, nëse këta njerëz do të mbijetonin – dhe ata kanë mbijetuar, ata mbijetojnë përherë, Robinsoni ka mbijetuar, njerëzit mund t’i mbijetojnë madje edhe veprat e tyre, dhe veprat njerëzore janë pa dyshim më të këqija se çdo gjë që mund të shkaktojë natyra».

Përktheu dhe përgatiti:
E.R.