«Më e madhja katastrofë që bota ka parë ndonjëherë»

Nga atentati i nacionalistëve serbë në Sarajevë deri te 16 milionë të vrarë dhe 20 milionë të plagosur në mbarë botën: Si shpërtheu Lufta e Parë Botërore? Recension i botuar në The New York Review of Books mbi 6 libra të historianëve të njohur.

Arrestimi i Gavrillo Principit në Sarajevë më 1914.

Njëzet e tetë qershor 1914, Sarajevë, Bosnjë. Kryeduka Franz Ferdinand, trashëgimtar i viseve shumëkombëshe të Habsburgëve, i cili shkëlqente në uniformën e gjeneralit të kalorësisë austriake, por që dukej edhe qesharak me kapelën me pupla, u qëllua nga afër nga Gavrilo Principi, student lokal që kishte braktisur studimet dhe që ishte i fiksuar me çështjen kombëtare serbe. Sarajeva ishte një nga pjesët më të elaboruara të historisë: ishte dramë e çështjes së sigurisë që ishte bërë shkel-e-shko dhe konspiracion i patakt; spektakël dhe gjakderdhje; shfaqje e synimeve dhe mundësive; përplasje e brezave dhe qytetërimeve; të Europës së vjetër monarkike dhe celulave moderne terroriste.

Por, natyrisht, atentati i Sarajevës robëron brezat e ardhshëm për pasojat e tij. E prekur në prestigjin e saj dhe e frikësuar nga kërcënimi ndaj statusit të saj si një fuqi e madhe nga subversioni i nxitur nga Serbia, qeveria austro-hungareze i dha ultimatum fqinjit të saj të vogël dhe grindavec ballkanik, duke kërkuar të deklarohet në menaxhimin e çështjeve të saj të brendshme.

Rusia hyri për të mbrojtur klientët e saj serbë; gjermanët mbështetën aleatët e tyre austriakë; francezët marshuan për të përmbushur detyrimet e tyre traktate ndaj Rusisë; Britania e Madhe e respektoi detyrimin e saj për t’i ardhur në ndihmë Francës. Brenda pesë javësh një luftë e madhe kishte shpërthyer. Të paktën, ky është tregim që të bën për vete. Kronika e Sean McMeekin-it e këtyre javëve të korrikut 1914: Numërim së prapthi për luftë është pothuajse e pamundur për t’u anashkaluar.

Kështu nisi konflikti katastrofal që, më shumë se çdo seri tjetër ngjarjesh, e ka formësuar botën që nga ajo kohë; pa të, dyshojmë se komunizmi do të kishte kapluar Rusinë, fashizmi Italinë, nazizmi Gjermaninë, apo se perandoritë globale do të shpërbëheshin kaq shpejt dhe në mënyrë kaq kaotike. Një shekull më vonë ne ende i kërkojmë shkaqet e saj, dhe shumë shpesh, nëse është e mundur, edhe njerëzit që duhet fajësuar. Menjëherë pas luftës ishte e qartë për shumëkë: Gjermania, dhe sidomos udhëheqësit e saj, kishin qenë përgjegjës; edhe austriakët, si bashkëfajtorë, në shkallë më të vogël. Traktati i Versajës e bëri këtë zyrtare, pasi që fuqitë fitimtare atje flisnin për një «luftë të imponuar nga agresioni i Gjermanisë dhe aleatëve të saj». Kjo ishte klauzola famëkeqe e fajit e përdorur për të justifikuar pagesën e «dëmshpërblimit» të madh që shtrihet larg në të ardhmen. Ishte një pikëpamje e përhapur, dhe gjermanët e zakonshëm mund ta kishin ndarë atë në qoftë se fituesit të mos ishin përcaktuar për premisën e përgjegjësisë kolektive, gjë që minonte përpjekjet për të ndërtuar një regjim të ri gjerman që ishte i panjollosur nga e kaluara.

Kështu që, gjermanët shpejt filluan të sfidojnë vendimin e historisë. Ata themeluan një Qendër për Studimin e Fajësisë së Luftës, me revistën e vet (të titulluar «Die Kriegsschuldfrage») dhe për pesë vjet botuan dyzet vëllime të një koleksioni të burimeve të zgjedhura për të shfajësuar veprimet gjermane. Pjesëmarrësit të tjerë u përgjigjën në mënyrë të ngjashme: trembëdhjetë vëllime të Dokumenteve Britanike mbi Origjinën e Luftës, një seri të Documents diplomatiques français që në fund arriti në dyzet e një vëllime; nëntë vëllime mbi Österreichs-Ungarns Außenpolitik nga shteti austriak shumë i reduktuar, në mbrojtje të politikës së jashtme të paraardhësit të tij perandorak. Ndërkohë – për dallim prej të tjerëve – qeveria e re sovjetike përpiqej të ekspozonte padrejtësitë e regjimit të mëparshëm carist duke ia zbuluar sekretet në të ashtuquajturën «arkiv i kuqe».

Megjithatë, të gjitha palët në mënyrë progresive u pozicionuan në ndarje më të ekuilibruar të përgjegjësisë për vitin 1914. Duket se ka pasur një bollëk provash që të gjitha palët kishin rrezikuar dhe kishin qenë bashkëpunëtorë në marrjen e vendimeve që e bënin më të lehtë luftën. Për më tepër dëshmitarët letrarë, të tillë si Robert Graves, inkurajuan konkluzionin se e gjithë kjo histori ishte budallallëk monstruoz dhe kotësi. Faza e parë kulmoi me një punë të gjatë studimi, botuar në vitet 1942-43, nga politikani dhe gazetari italian Luigi Albertini. I heshtur nga regjimi fashist, Albertini u zhyt në të gjitha burimet dhe shtoi edhe gjëra të veta, duke organizuar intervista me të mbijetuarit. Kjo mundësoi një paraqitje të menjëhershme me ngjyresa të mrekullueshme të individëve, të cilët në fakt i ndërmorën (apo shmangen) vendimet vendimtare. Magnum opusi i Albertinit përfundimisht pati ndikim në vitet 1950, kur u botua i përkthyer në gjuhën angleze. Me afrimin e pesëdhjetë vjetorit të Sarajevës, vendimi dukej i qartë: rruga për në luftë, një proces tepër i ndërlikuar dhe i zgjatur, qe shtruar me fajësinë e përbashkët.

Në atë moment konsensusi i ditur u shkatërrua, ndërsa supozimet e mëparshme dukeshin të vërtetuara në një perspektivë të re. Historiani nga Hamburgu, Fritz Fischer, botoi një seri punimesh që inkriminonin palën gjermane në një «ofertë» të paramenduar «për fuqi botërore». Në kohën e shqyrtimit të tij më të detajuar të afërt me diplomacinë e paraluftës, në «Krieg der Illusionen» (1969), ai argumentoi se Perandori Wilhelm II dhe ministrat e tij, pak a shumë, në mënyrë të njëanshme provokuan konfliktin nga një kombinim i ambicies ekspansioniste dhe një dëshire për të shkëputur dhe disiplinuar socialistët dhe elementë të tjerë të pabindur, e që numri i tyre ishte në rritje, në shoqërinë e brendshme gjermane. «Polemika» rezultuese «Fischer» kishte rrënjët në paqëndrueshmërinë intelektuale të Republikës Federale të Gjermanisë së atëhershme, duke përfshirë qëndrimet ambivalente ndaj të kaluarës së kohëve të fundit të nacionalsocialistëve, në lidhje me rrjedhën e historisë gjermane në tërësi dhe për shpjegime socio-ekonomike të sjelljes politike. Sidoqoftë, ajo solli konfirmimin se hartuesit shumë të përfolur të marrëveshjes së Versajës megjithatë mund të mos e kanë pasur edhe aq keq.

Pasuan dekada grindjesh, të ngjashme me një përsëritje ndërluftuese të «Kriegsschuldfrage», ose çështja e fajit të luftës; por si diktati i Versajës para tij, teza e Fischerit nuk u mbajt mirë. Në fakt, për të gjykuar nga grumbulli i librave të recensionuara këtu, ajo është pothuajse e vdekur (vazhdon në një mënyrë të kualifikuar vetëm me Max Hastings). Në përvjetorin e njëqindtë të Sarajevës, Albertini triumfoi. Dhe në mënyrë të plotë – me një përjashtim të pjesshëm – se ekziston një mungesë e dukshme e polemikave në këto tekste. Në të vërtetë, ato kanë shumë gjëra të përbashkëta. Kërkimi intensiv i burimeve (nga autorët dhe nganjëherë nga kopistët e tyre) ka nxjerrë në dritë pjesë të reja informacioni, por ato kryesisht shoshitën nëpër rezervatin ekzistues të dijes. Kjo sjell pak risi reale të interpretimit, por shumë hollësi të freskëta, mes të cilave transferimin e njohurive aktuale në çështjet e terrorizmit ndërkufitar dhe cenimet e sovranitetit të shtetit. (Për të parë rëndësinë e tyre, ne nuk kemi nevojë të shkojmë më tej se komplotimi i vrasjes në Sarajevë dhe ultimatumi rezultues i intervenimit austriak në Serbi).

Nga ana tjetër, këto vlerësime ndajnë hijeshinë dhe elokuencën e paraqitjes, sikur se kopjimi i elegancës dhe njerëzillëkut të asaj bote të para luftës që aq shpejt do të humbë në paturpësinë dhe barbarinë e llogoreve. Ata bëjnë shumë aludime për kronikat letrare të asaj epoke, të tilla si memoaret e Stefan Zweigut dhe Harry Kesslerit. Dhe para së gjithash ato kallëzojnë tregime mbi individë: sundimtarë, diplomatë, politikanë, gjeneralë. Ato nuk na lënë asnjë fije dyshimi se – për brezin tonë të paktën – është loja e personalitetit (kryesisht e personaliteteve në zyrën e lartë) që nënkupton më së shumti në numërimin së prapthi të viteve dhe muajve për te Armagedoni.

Margaret MacMillan ofron trajtim më të gjerë. Tema e saj është prishja e Marrëveshjes së Europës. Kjo formë e lirshme e bashkëpunimit diplomatik ishte arritur vetëm njëqind vjet përpara ngjarjes së Sarajevës, pas hegjemonisë së shkurtër të Napoleonit. Nga fillimi i shekullit – ajo fokusohet së pari në Ekspozitën Botërore (Exposition Universelle) të vitit 1900 në Paris, e cila tërhoqi 50 milionë vizitorë – marrëveshja dukej se kishte nxitur një epokë të arsyes krahasuese dhe humanizmit në të gjithë kontinentin. Ashtu siç e përshkruan historiania e njohur ndërkombëtarisht, MacMillan, e cila krijon një listë mbi formimin dhe vendosjen e aleancave që do të minojnë marrëveshjen dhe do të luajnë rol vendimtar në përgatitjen e luftës. Në masë të barabartë, aleancat nxitën fuqinë dhe besimin e palëve kontraktuese, por edhe dobësinë dhe pasigurinë e sistemit në tërësi. Këto ishin marrëveshje bilaterale dhe pastaj multilaterale të stilit të ri, të cilat theksuan detyrimet e ndërsjella ushtarake, dhe me të vërtetë shpesh të definuara si të tilla.

Agjenda kryesore e aleancës u vendos nga ambiciet e Gjermanisë perandorake të sapobashkuar, dhe nga dyshimet e të tjerëve për të, të paktën, njëherë dora e sigurt e Bismarkut ia hapi rrugën administrimit të rrezikshëm dhe të paparashikueshëm të Perandorit Wilhem II (të cilin MacMillan për bukuri e përshkruan si aktor, i cili, fshehtas, nuk kishte besim në rolin e tij). Austro-Hungaria mori qëndrim gjerësisht mbështetës ndaj Gjermanisë, të paracaktuar nga lidhja ekzistuese ndërmjet dy fuqive të Europës Qendrore: monarkia e dyfishtë nga disa u përshkrua në mënyrë patronalizuese) si lavdia e dytë e Gjermanisë. Megjithatë Franca republikane dhe Rusia cariste zhvilluan një marrëdhënie të vështirë, por gjithnjë e më të ndërvarur, një «entente», të drejtuar kundër kërcënimit të perceptuar gjerman dhe e mbështetur nga investimet e mëdha franceze në transformimin industrial të Rusisë. Ndërkohë që Britania gradualisht u zhvendos nga izolimi në mbështetje të mbrojtur për një partneritet me Francën dhe Rusinë; ndërsa Italia u largua nga kampi gjermano-austriak, me të cilin ishte bashkuar zyrtarisht.

Macmillan paraqet serinë e krizave ndërkombëtare që kanë rezultuar me një efekt kumulativ, ndër të cilat janë edhe dy Luftërat Ballkanike të viteve 1912-1913: ato testuan angazhimet dhe ankthet e përforcuara, por nxitën gjithashtu një ndjenjë të politikës së rrezikut të llogaritur. Shumë varej nga «supozimet e pashprehura», hartat mendore që e bënë luftën të dukej e pranueshme, të paktën si një mjet i fundit; dhe mbi shefat gjithnjë e më autonom të ushtrisë të lidhur me doktrinën e ofensivës, ashtu si edhe pjesë të rëndësishme të popullsisë që ishin joshur nga magjia e perceptuar e luftës, dhe lavdëronin përfitimet e saj duke iu referuar ideve të mendimtarëve të ndryshëm si Darwin, Nietzsche dhe Bergson. Deri në maj të vitit 1914, këshilltari i Presidentit Woodrow Wilson Koloneli House përmblodhi gjendjen shpirtërore në Europë si «militarizëm i drejtuar me çmenduri të plotë».

Përleshjet u përqendruan në dy sfera të mbivendosura: në Afrikën e Veriut, ku fuqitë perëndimore, veçanërisht Franca dhe Gjermania – dy herë, në vitin 1905 dhe 1911, u përleshën në mënyrë dramatike për Marokun; dhe në Ballkan, ku në vitin 1908 Austro-Hungaria ndërseu një stuhi me shpalljen e saj të njëanshme të aneksimit të Bosnjë-Hercegovinës (me kryeqytet Sarajevën) kundër trazirave rajonale, pasi tokat e Perandorisë Osmane në rënie filluan të shpërthenin, ndërsa marrëdhëniet me Rusinë në rajon bëheshin gjithnjë e më të tensionuara. Deri në vitin 1913, dy luftëra ballkanike – të lokalizuara, por brutale – kishin riformuluar kufijtë, kishin përkeqësuar tensionet deri në pikën e fundit dhe kishin lënë fuqitë e mëdha duke shikuar me sy të zgurdulluar në humnerë.

Le të ndalemi te kjo pikë, sepse libri i Charles Emmersonit paraqet një anatomi të shquar të botës në atë vit të vetëm 1913. Ai e hedh atë në formë të vinjetave të gjallërishme dhe të devijuara, me citime të gjalla dhe ngjyra lokale. Ai i shikon qytetet, dhe kryesisht në aspektet më dinamike të jetës urbane. Theksi i Emersonit qëndron në ndërlidhjet kozmopolite dhe globale; por Europa ishte ende model dhe sjellëse e trendeve. Pra, ai hapet natyrshëm me kryeqytetet kryesore europiane, me dinakëri të krijuar për të pasqyruar elementë dallues të shteteve që përfaqësonin. Kështu, Berlini shquhet si «elektropol» modernist, duke përfshirë disa nga sjelljet nervore të sunduesit të vet; qeverisja e shpartalluar e Austro-Hungarisë – që përfshinte pjesën më të madhe të qendrës së kontinentit, nga alpet deri te stepet ukrainase, nga kodrat e Bohemisë deri te brigjet e Adriatikut, kthehet ngadalë në harkun që lëvizë me vështirësi rrotën e famshme gjigante të Vjenës; Shën Petersburg thekson pikat e forta dhe të dobëta të autokracisë së tij në vitin e treqindtë të pushtetit të supozuar të dinastisë Romanov.

E njëjta teknikë përdoret në mënyrë elegante me një varg metropolesh amerikane, nga Washingtoni në muajt e parë të presidencës së Wilsonit dhe New Yorkut (simbolizohet nga vdekja e J. P. Morganit dhe përfundimit të rrokaqiellit më të lartë të asaj kohe, ndërtesa Woolworth), deri në Detroit (ku u inaugurua linja e prodhimit të Modelit T në vitin 1913) dhe Meksiko Siti, ende në dhimbjet e lindjes së revolucionit të vet. Ngjashëm edhe në Azi dhe Afrikë, ku kameot përfshijnë një portret interesant të dyfishtë të Bombeit dhe Durbanit, si dhe përpjekjet konvulsive për të ringjallur dy perandori të shteruara me bazë në Konstandinopojë dhe Pekin.

Asnjë stuhi resh nuk errëson horizontet e Emersonit; por sigurisht që nuk mund ta harrojmë kurrë (ashtu siç tradhton nëntitulli i tij ) se viti 1913 ishte viti i fundit kalendarik i paqes. Pikëpamja e tij për botën është eksplicite: një përpjekje për të treguar se çfarë do të humbej, dëmtohej ose të paktën nga do të ridrejtohej nga një luftë botërore, një «Weltkrieg» (pasi që gjermanët do të ishin të parët që do ta quanin kështu, sado që ishin më pak të ekspozuar globalisht se cilado fuqi tjetër e madhe). Ndërsa në vitin 1913 shumë rrjete të ndryshme të kontakteve paqësore ndërkombëtare ishin një fakt i jetës – kështu pohonte Emerson – ato më pas do të mbeteshin, në rastin më mirë, vetëm një aspiratë.

Sean McMeekin gjithashtu shikon përtej kufijve të Europës. Në Origjina Ruse në Luftën e Parë Botërore, ai sjell një argument të fortë për Luftën e Madhe se në thelb ajo ishte përpjekje e Rusisë për kontroll, jo edhe aq shumë për të kontrolluar Ballkanin, por tërë Lindjen e Afërt. Ishte, pohon ai, një «luftë…të cilën e donte absolutisht çdokush [në Rusi]». Ëndrrat e stërlashta ruse për fituar Konstantinopojën dhe Ngushticën e Dardaneleve tani u frymëzuan nga rivaliteti me shtetet në rritje të Ballkanit dhe kërcënimi nga një ringjallje e fuqisë detare turke (me dërgesën e koracatës së parë osmane bash në verën e vitit 1914). Ai i kushton më shumë vëmendje mashtrimit djallëzor të ministrit të Jashtëm rus Sergei Sazanov dhe me mobilizimin e fshehtë të ushtrisë ruse (nga 25 korriku), të cilin ai e argumenton se ishte projektuar për të përshpejtuar një përballje me Austro-Hungarinë, pavarësisht se a do t’i shkonte Gjermania në ndihmë austriakëve.

Aty-këtu, McMeekin qartë e tejkalon veten në një dëshirë për të krijuar distancë nga supozimet konvencionale, si në rastin e Flandrisë në kohën e luftës, të cilin e trajton si ngjarje të dorës së dytë pa «një rëndësi strategjike të qëndrueshme», ose pohon se Rusia nuk duhej të kishte frikë nga forcat gjermane në frontin lindor, dhe se humbja e saj shkatërruese në Tannenberg ishte thjesht «aksidentale». Një shekull më vonë mund të shohim forcën e pohimit të tij se Lufta e Madhe, «Lufta e Trashëgimisë Osmane», siç e quan ai, riformoi Mesdheun lindor dhe perëndimin e Azisë në mënyra esencialisht shumë të rëndësishme. Megjithatë, në fazën e fundit të ngjizjes së saj kjo ishte ende një çështje krejtësisht europiane: bile edhe «rruga drejt Konstantinopojës», siç kishte thënë një oficer i shtabit rus, «kalon nëpër Vjenë dhe Berlin». Është e qartë se epiqendra e interesit u zhvendos nga zënkat e hershme koloniale në pjesë të largëta të planetit në oborrin ballkanik të Europës, në qendër të Sarajevës.

Kështu, skena është caktuar për vëllimin tjetër të McKeeninit, korrik 1914, se ajo «dramë kurrë nuk u tejkalua», siç e përshkroi më vonë Winston Churchill, një prej protagonistëve kryesorë të saj. Tash, McKeenin, luftarak, i hap rrugën tregimtarit, i cili jep një kronikë energjike dhe imponuese të politikës dhe diplomacisë së lartë gjatë pesë javëve pas ngjarjes së Sarajevës, pak a shumë ditë për ditë, duke u ndalur në grupe të vogla të vendimmarrësve në dhe midis kryeqyteteve të ndryshme, dhe ndërveprimet e tyre, me ton sipas radhës të matura, të hutuara, të përzemërta, të shkathëta, të zemëruara, madje edhe të përlotur. Kjo kronikë zbulon librin e McKeenit si një deklarim të veçantë. Sazonov nuk është gjeniu djallëzor këtu; përgjigjet ruse e përkeqësuan situatën, por nuk u krijuan për të provokuar më shumë se ndoshta një luftë të tretë ballkanike.

McKeen konkludon se korriku i vitit 1914 dëshmoi një bashkërendim unik të ngjarjeve që nuk do të përsëritnin veten. Kishte mëkate të mosveprimit dhe të veprimit, dhe gabime të mëdha diplomatike, por nuk kishte fajtor kryesor. Gjermania kishte përgjegjësi të madhe në fillim, për t’i ofruar mbështetje pa rezervë Austro-Hungarisë hakmarrëse, dhe në fund, për marrëzinë e saj në pushtimin e Belgjikës (në përmbushjen e strategjisë afatgjate të Gjermanisë, për një goditje të shpejtë për të zmbrapsur forcat franceze). Por përndryshe Gjermania u tërhoq në fillim nga austriakët, papërkulshmëria e të cilëve dhe pamaturia katranosëse për atë që ata e konsideronin deri krejt vonë thjesht si ndreqje e hesapeve me Serbinë është e censuruar në masë të madhe nga McKeen; dhe më pas nga Rusia dhe Franca, paramobilizimet kërcënuese dukej se konfirmonin skenarin e një makthi të një sulmi të afërt në dy fronte.

Libri më delikat, dhe që nxit lexim të kujdesshëm, ndër librat që janë në shqyrtim, është padyshim libri i Christopher Clarkut. Në shikim të parë ai ofron një tregim të ngjeshur, duke kërkuar – siç na thotë ai – «si» dhe jo «pse» e një sërë ngjarjesh goxha shpesh të shikuara në mënyrë fajësuese. Clark fillon me Serbinë (një kthesë e thjeshtë, por e re), dhe kështu me casus bellin e vërtetë për rusët në vitin 1914, pavarësisht nga qëllimet e fshehta për ngushticat në jug. Sepse njëherë ne arritëm në Sarajevë po të njëjtës rrugë që kishte marrë atentatori, Gavrilo Princip, dhe shokët e tij komplotistë. Ata ishin inkurajuar dhe stërvitur në atmosferën ultranacionaliste të Beogradit në mes të ekspansionizmit trallisës të një program serb që kishte në shënjestër kryedukën pikërisht për shkak se kishte plane për arritjen e një kompromisi në zonën sllave jugore. Pastaj Clark kalon në Austro-Hungari, mirësjelljen dhe qëndrueshmërinë thelbësore të së cilës ai e njeh, por disfunksionimi i të cilës ka bërë aq shumë për të rritur krizën. Për bukuri ai i krahason austriakët me «iriqë që nxitojnë nëpër autostradë me shikim të mënjanuar nga trafiku i ngjeshur».

Deri në kohën kur shpërtheu lufta, hem Vjena, hem Beogradi ishin lojtarë të vegjël: në fund të korrikut, perandori gjerman i tha homologut të tij të Habsburgut se kufiri serb kërkonte «vetëm një minimum të nevojshëm të masave mbrojtëse» ndërsa strategjia e vetme e planit të Austrisë deri atëherë kishte qenë për ta kaluar atë. Tani këtë çështje e kishte marrë nën kontroll Rusia, të cilën Clark, ashtu si edhe McKeen, e akuzon se po luan lojë dinake dhe të rrezikshme, dhe Francën, e cila e shihte krizën e Ballkanit si garancinë më të mirë që Rusia të bashkohej me të në luftë kundër Gjermanisë. Përgjigja e Francës ishte ashpërsuar nga rreziku, nga faktorët personalë aq të spikatur në vlerësimin e Clarkut. Një nacionalist i madh, Raymond Poincaré, sapo kishte filluar të ringjallte autoritetin presedencial atje, dhe gjithashtu ndodhi që ai të bënte një vizitë shtetërore në Rusi në momentin kyç. Pasi që ai dhe Sazonov kishin harmonizuar qëndrimin e tyre militant për mobilizim, gjermanët duhej të korrin atë që kishin mbjellë. Deri më 1 gusht kontinenti i Europës u gjend në luftë.

Kishte mbetur Mbretëria e Bashkuar. Po të kishte qëndruar jashtë Britania, a do të kishte qenë gjithçka ndryshe? Më realisht, po që se e kishte konfirmuar Britania gatishmërinë e saj, gjatë muajit gusht, për të luftuar me Antantën, a do të zmbrapseshin gjermanët? Të gjithë autorët tanë, por sidomos Clark (historia e tij brilante mbi Prusinë pat bërë bujë para disa vitesh) shqyrton rritjen e antagonizmit anglo-gjerman, i ushqyer veçanërisht nga gara e armëve detare dhe nga dyshimet e ndërsjella gjithnjë e më të forta, shpesh në pozita të larta (një shembull është besimi që ka ekzistuar në disa lagje që mijëra spiunë gjermanë shtireshin si kamerierë në restorantet e Londrës). Disa shenja të detantës u shfaqën në prag të konfliktit – të paktën marrëdhëniet ekonomike dhe kulturore gjithnjë ishin të shenjuara njëjtë sa nga emulacioni aq edhe nga rivaliteti – dhe Britania kishte fituar në ndërtimin e luftanijeve të koracuara, duke i vënë taksa më të larta popullsisë.

Pastaj ultimatumi i Gjermanisë drejtuar Belgjikës, e cila kërkonte kalim të lirë për trupat e saj, duke kërcënuar kështu të shkelte neutralitetin e garantuar ndërkombëtarisht të këtij vendi, e zgjidhi problemin. Apo e krijoi atë? Politika e Londrës, që iu ishte besuar zaptuesit paraprak fisnikut Sir Edward Grey, mëdyshej para dhe pas demarshit të pamatur të Berlinit, dhe ishte përcaktuar të paktën po aq edhe nga fërkimet parlamentare dhe shqetësimet civile në vend. Ndoshta vetëm një diversion në kontinent (dhe kjo bile mundëson njëfarë hapësire për versionin britanik të tezës së Fischerit) do të mund të zbuste sadopak përplasjet mizore mbi legjislacionin e vetëqeverisjes së Irlandës – dhe të lirojë trupat që përndryshe do të ishin të nevojshëm për të mbajtur rregull atje.

Vendimi britanik për luftë ishte publikisht më i hapuri. Clark ka një seksion të shkëlqyer për modalitetet e pushtetit: veprimet e monarkëve dhe këshilltarëve të tyre; e qeverive dhe përfaqësuesve të tyre diplomatikë; sferat e ndërlidhura të autoritetit civil dhe ushtarak; marrëdhëniet e tyre me njëri-tjetrin dhe me një opinion më të gjerë të përfaqësuar veçanërisht nga mediat e shtypura. Shtypi ushtronte presion mbi qeveritë. Jules Cambon, ambasadori francez në Berlin në vitin 1914, madje pati mundësinë të raportojë: «Është e rreme që në Gjermani kombi është paqësor dhe qeveria është pro luftës – në të vërtetë e kundërta është e saktë». Megjithatë, shtypi i brendshëm mund të jetë gjithashtu i dobishëm si një pretekst për politikat zyrtare të përcaktuara në mënyrë të pavarur prej saj. Dhe vendimet për luftë kërkonin që pala tjetër të damkosej si agresore – një strategji transparente, por efektive që shtrembëroi çështjet paraprake diplomatike dhe ushtarake. Kjo është ajo ku gjermanët dhe austriakët luanin në mënyrë të paepur në korrik, duke lëshuar ultimatume frikësuese dhe më pas duke shpallur luftë përpara se ushtritë e tyre ishin të gatshme të luftonin.

A u futën prishësit e rendit dhe qetësisë të vitit 1914 si «somnabulë» në armiqësi? Sigurisht që gjendja shpirtërore ishte bërë shqetësuese, dhe shumëkush u përpoq të vepronte nga një sërë kompromisesh frustruese, me kuptimin kumulativ se ishte «më mirë tash se më vonë». Fillimi i luftës la një masë kontradiktash dhe konfuzionesh. Implikimet hutuese të strukturës së aleancave të bëra me kombinime të çuditshme miqsh në anën e tyre, koordinim të vogël në raste të rëndësishme, dhe kompetenca të vendosura në kundërshtim – për shembull Britania dhe Austria – që kishin shumë pak arsye të luftonin njëra tjetrën. Trupat zyrtarisht luftuan për sovranët e tyre (me përjashtim të rastit francez ku luftuan për republikën) dhe u animuan në një pjesë të mirë (duke përfshirë edhe rastin francez) për çështje të prestigjit, nderit dhe martesës që ishin në traditën monarkike. Megjithatë, mbretërit hezitues të vitit 1914 në të vërtetë nuk do të kishin shkuar vetë në luftë.

Pastaj ka pasur falsifikim të menjëhershëm të shumë supozimeve: gjermanët u ndalën nga belgët, ushtria e të cilëve dukej e dobët; austriakët u zmbrapsen nga serbët; superioriteti ushtarak rus në frontin lindor i demaskuar nga katastrofa spektakulare e Tannenbergut në llogari të gjermanëve; dështimi i mjerë i francezëve për të depërtuar në provincën e tyre të humbur të Lorraines. Në fund, keqkonceptimi më i madh u kthye të merrte hak – premisat e ndërlidhura se lufta do të jetë e kufizuar dhe e shkurtër. Këto premisa mund të kenë bërë më së shumti për të përcaktuar gatishmërinë për të kaluar greminën në korrik, dhe për t’i ftuar ato shenja të entuziazmit fillestar që ishin shumë gjatë të ekzagjeruara nga pasardhësit.

Në dhjetor do të ndodhte «katastrofa» e Max Hastingsit; dhe korniza kohore në librin e tij, nga Sarajeva deri në fund të vitit 1914, është koherente para së gjithash në këtë suazë të pritjeve të paraluftës se si do të zhvillohej konflikti. «Në shtëpi për Krishtlindje» ishte një sllogan popullor. Çfarë, pra, e tejzgjati konfliktin kaq mizorisht? Çfarë ndodhi me lëvizjet paqësore, të shqyrtuara me kujdes nga MacMillan? Pse nuk pati përpjekje serioze nga palët ndërluftuese për të gjetur kompromis, madje edhe kur shkalla e shkatërrimit të tanishëm dhe të ardhshëm u bë e dukshme?

Është më se i qartë përforcimi i fuqisë ushtarake pasi që ushtritë dolën në terren. Në shumicën e vendeve ndërluftuese, ligji i gjendjes së luftës menjëherë u zgjerua për rekrutët dhe të tjerët në shërbim të luftës. Gjithashtu censura u rrit shpejt dhe shfrenueshëm me mjetet për shtypjen e egër të ndonjë mospajtimi të mundshëm. Pastaj aty ishte edhe një faktor sistematik: përligjja përfundimtare e dëmshme e atij ekuilibri të fuqisë aq gjatë të kultivuar nga përkrahësit e Marrëveshjes së Europës. Përllogaritjet që kishin ndihmuar në formësimin e vendimeve për luftë – për shembull, që po të qëndronin jashtë saj do t’i linte fuqitë rivale në pozitë që do të mund t’i shtypnin aleatet e ardhshëm – ishin tani aq mirë të ekuilibruar sa që ngecja ushtarake rezultoi në mënyrë të pashmangshme. Përveç kësaj, asnjë nga palët ndërluftuese nuk kishte një strategji të gatshme të daljes. Përkundrazi, lufta synon t’i përgjigjet nevojës për të justifikuar sakrificat tashmë të bëra. Në fund, ishte fakti i një pranimi shumë të shpejtë të diktateve të luftës totale në të gjitha anët, në shoqëritë ku nderimi ndaj autoritetit ka mbetur i fortë.

Hastings është i mirë në këto realitete të luftës, aq pak të kalkuluara paraprakisht: dislokimi i menjëhershëm ekonomik, shtrembërimet e prodhimeve të armatimit, dhe kolapsi i sigurisë financiare (edhe pse kombet që nuk kanë luftuar nxorën shumë përfitime); grabitje dhe zaptime, dhe taktikat guerile dhe mizoritë mbi civilët (sidomos nga gjermanët, por Franca dhe Britania ishin më brutal ndaj dezertorëve). Kudo vlerat ushtarake cenuan jetën civile, të cilat vetëm sa theksuan paaftësinë e dukshme të shumë oficerëve të lartë: melankoliku Helmuth von Moltke, i ngathëti Franz Conrad von Hötzendorf, «poltroni» John French (i cili mohoi emrin e tij duke komanduar Forcën e Eskpeditës Britanike në raporte rreptësisht zyrtare nga aleatët e tij). Kudo mbulim i keq dhe mashtrues i gazetarëve të uritur për informata autentike të cilët shpejt humbën besimin e publikut. Mbi të gjitha, kishte ngecje pasi që ofensiva ishte braktisur, mitralozat dhe artileria e rëndë ishin vendosur për të penguar lëvizjen e armikut, llogoret ishin hapur përgjatë gjithë frontit perëndimor, ndërsa flotat ishin tërhequr në pozita frustruese joaktive mbrojtëse.

Prej vitit 1915 do të futen dinamika të reja. Vetëm në mesin e librave të rishikuar këtu (dhe përkundër titullit), Origjina Ruse e McMeekin vazhdon historinë e tij përtej vitit 1914 dhe nënvizon rëndësinë e vazhdueshme të fronteve lindore dhe juglindore kur Turqia iu bashkua veprimeve ushtarake. Disa nga pjesët e tij më provokative e dokumentojnë nxitjen e qeverisë cariste të aleatëve të saj perëndimorë për veprimin në Gallipoli, dhe më vonë nxitjen e armenëve dhe të tjerëve në Anadoll dhe Persi, për t’i nxjerrë trupat ushtarake ruse nga zjarri.

Vitet e ardhshme të përkujtimit të njëqindvjeçarit do të krijojnë një bibliotekë të rrëfimeve për krejt Luftën e Madhe, por do ta kenë vështirë për ta mposhtur studimin e shkëlqyer të Hew Strachan, Lufta e Parë Botërore. Strachan përfshin të gjitha aspektet dhe të gjitha frontet, ai është mjeshtër i fakteve argëtuese dhe veçanërisht të sakta – për shembull se Britania kishte dërguar më shumë ushqim se sa armë në Francë, ose se që gjermanët e bllokuar kishin sajuar mbi tetëqind varietete të «Ersatwurst», zëvendësues të suxhukut. Por të gjitha tekstet që kërkojnë të përcjellin përçudninë e atyre kohëve do të duhet të plotësohen me të dhëna vizuale, si në fotografi që nuk të shqiten nga mendja dhe shpesh që shpalosin thellësi në një koleksion të ri mahnitës (megjithëse kryesisht nga imazhet perëndimore) nga Imperial War Museums të Londrës.

Sa e thjeshtë i ishte dukur krejt kjo Gavrilo Principit në atë ditë vere me diell në vitin 1914, «Unë nuk jam kriminel!», u tha ai prokurorëve të tij, «sepse unë shkatërrova atë që ishte e keqe». Por sa shumë të këqija kishte ndërsyer ai. Kishin ende për të ardhur, pasi që disa armëpushime të çuditshme dhe joreale lokale ishin zbatuar shkurtimisht gjatë Krishtlindjeve të vitit 1914, siç ishin tanket dhe gazi helmues; bombardimet ajrore (mitralimet dhe bombardimet nga aeroplanët luftarakë gjermanë në bregun lindor të Anglisë ishin të parashikuara); një «luftë e bardhë» alpine në frontin më të pamëshirshëm nga të gjitha frontet kur Italia u fut në konflikt; masakrat mbi armenët të kryera nga turqit dhe kryengritjet arabe; betejat e Somme dhe Verdunit; nëndetëset gjermane bartën luftimet në brigjet e Shteteve të Bashkuara – ku fjalimi inaugurues i Wilsonit në vitin 1913 madje as që kishte përmendur marrëdhëniet ndërkombëtare; frontet afrikane dhe aziatike; revolucioni dhe gjunjëzimi i shumë palëve ndërluftuese; 16 milionë të vrarë dhe 20 milionë të plagosur.

Në korrik të vitit 1914 pak kush ka mundur të parashihte ndonjë nga këto. Nikolai Hartwig aktiv dhe përkrahës i madh, ministër rus në Beograd, bile kishte kërkuar leje për pushim pas Sarajevës pasi që «asnjë ngjarje e rëndësishme nuk mund të pritej» së shpejti. Megjithatë, i përmbajturi dhe i ndruajturi Edward Grey, asnjëherë protagonist në asnjë nga këto raporte, nuk e pat kuptuar se çfarë po vinte. Duke komunikuar me natyrën në pronën e tij në fshat, sepse ai me më pasion i adhuronte zogjtë e gjallë (ai ishte ekspert i njohur në vëzhgimin e tyre) se sa pendët e tyre në kapelën e Kryedukës, ai tashmë kishte arritur në përfundimin se «nëse shpërthen lufta, do të jetë më e madhja katastrofë që bota ka parë ndonjëherë».

Përktheu nga anglishtja:
Fadil BAJRAJ

Librat e përmendur dhe vlerësuar në këtë shkrim:

Margaret MacMillan: The War That Ended Peace: The Road to 1914 . Random House, 739 faqe.

Charles Emmerson: 1913: In Search of the World Before the Great War. PublicAffairs, 526 faqe.

Sean McMeekin: The Russian Origins of the First World War. Belknap Press/Harvard University Press, 324 faqe.

Sean McMeekin: July 1914: Countdown to War. Basic Books, 461 faqe.

Christopher Clark: The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 . Harper, 697 faqe.

Max Hastings: Catastrophe 1914: Europe Goes to War . Knopf, 628 faqe.