Xhevat Karahasan: Njerëzit e frikësuar nuk ndërtojnë shoqëri, për shkak se nuk mendojnë lirshëm

Shkrimtari më i njohur boshnjak flet për Marrëveshjen e neveritshme të Daytonit, për Bosnjën si ideal, për parullën e rrejshme të vëllazërim-bashkimit dhe për rritjen e racizmit në Perëndim, i cili po shkatërron themelet e demokracisë qytetare.

Xhevad Karahasan, shkrimtar boshnjak.

Shkrimtari boshnjak, filozofi, studiuesi dhe kryetari i Shoqatës së Shkrimtarëve së Bosnjë-Hercegovinës, Xhevad Karahasan, ka lindur në Duvno, më 1953. Ka diplomuar për Letërsi Krahasimtare dhe Teatër në Universitetin e Filozofisë të Sarajevës, ndërsa ka doktoruar në Fakultetin e Filozofisë në Zagreb.
Është autor i romaneve «Divani lindor», «Unaza e Shahrijarovit», «Këshilli i natës», «Sara dhe Serafina» dhe shumë të tjerë. Mirënjohjet më të rëndësishme ndërkombëtare që i ka fituar janë: Shpërblimi i Herderit për Letërsi, Shpërblimi letrar i Leipzigut për mirëkuptimin evropian dhe Medaljen e Goethes.
Në Panairin e II-të Ndërkombëtar të Librit në Podgoricë, me Karahasanin biseduam për letërsinë, për Bosnjë-Hercegovinën, për kujtimet e Jugosllavisë, për Bashkimin Europian…

ANALITIKA: Zoti Karahasan, Ju jeni një kundërshtar i ashpër i Marrëveshjes së Daytonit. Ju e quani atë «ndyrësi raciste dhe turp kulturor». A është e mundur, pas çdo gjëje që ka ndodhur në 20 vjetët e fundit, t’i ktheheni asaj – siç shpesh ju pëlqen të shpreheni – Bosnjës së vërtetë?

KARAHASAN: Të quhet Marrëveshja e Daytonit ndyrësi raciste është ajo që më së paku mund ta them për atë neveri. Ajo i shkatërron të gjitha vlerat në të cilat thirret. Në emër të individualizmit, të demokracisë dhe lirisë qytetare – ajo i shfuqizon qytetarët. Bosnjë-Hercegovina është i vetmi vend në botë që nuk ka qytetarë: ka vetëm kombe! Kështu, Marrëveshja e Daytonit për mua është thjesht reduktim i anëtarëve të një bashkësie etnike.
Ajo betonon, përjetëson dhe zyrtarisht i pranon masakrat masive, spastrimin etnik dhe përndjekjet. Marrëveshja e Daytonit bëhet domosdoshmëri raciste, e më i pakuptimti është kombi – të cilin ajo e vendos si kriterin më të lartë – i krijuar në fillim të shekullit të nëntëmbëdhjetë.
Sigurisht se mund të kthehet ajo Bosnja, e cila dikur ka ekzistuar. Kultura nuk është e fuqishme, sepse nuk disponon armë dhe kapital, por është djallëzisht e fuqishme. Madje, as ajo lufta e tmerrshme, e cila, mbi të gjitha, shkatërroi provat materiale të kulturës boshnjake, por as rindërtimi i Bosnjës pas lufte, e cila ndaj substancës kulturore të vendit ishte më e keqe se lufta, nuk arriti ta shkatërrojë kultin e Bosnjës. Ajo është krijuese e kulturës. Nuk pati lëvizje politike që e krijoi, e as ushtri.
Duke qenë gjithmonë buzë perandorive të mëdha, banorët e Bosnjës kanë kuptuar: i lumtë Qeverisë së largët, por ajo është shumë larg. Fqinji është shumë më i rëndësishëm dhe shumë më afër. Ashtu është zhvilluar kulti i fqinjësisë, njëri nga themelet e kulturës boshnjake. Fqinji është si vëlla. Ky kult në Bosnjë nuk është shkatërruar.

ANALITIKA: Kur e përmendët kultin e fqinjësisë, a mendoni se Mirko Kovaç kishte të drejtë kur nga mesi i viteve të tetëdhjeta tha se referimi në vëllazërim-bashkim në të vërtetë ishte paravani pas të cilit ishin fshehur të gjitha të metat e unitetit?

KARAHASAN: Më kujtohet kur babai im e thoshte sloganin «vëllazërim-bashkim». Gjithë zemra dhe shpirti i tij ishin mbushur me të. Ai besonte me të vërtetë në të. Njerëzit e brezit tim atë slogan e kanë thënë vetëm sa për ta thënë. Njerëzit më të rinj se unë «vëllazërim-bashkimin» në të vërtetë e kanë shqiptuar si një grup tingujsh që nuk thonë asgjë. Kam frikë se Mirko Kovaç kishte të drejtë. E kemi humbur vetëdijen se kemi nevojë për atë tjetrin, se është përparësi e madhe për të jetuar në një komunitet të madh, i cili është i përbërë si një mozaik në të cilin do ta ndihmojë njëri-tjetrin që të bëhemi të vetëdijshëm për veten. Punë e madhe, nuk duhet të duhemi patjetër, por jemi të dobishëm për njëri-tjetrin! Kur edhe këtë e harruam, natyrisht që ishte plotësisht e qartë se ideja e vëllazërim-bashkimit u shndërrua në një frazë boshe.

ANALITIKA: Ju jeni, domethënë, një nostalgjik jugosllav?

KARAHASAN: Po!

ANALITIKA: Si duket imazhi, sipas Jush, i Jugosllavisë së Titos, pas gjithë këtyre viteve?

KARAHASAN: Nuk mendoj se Jugosllavia e dytë ishte ideale. Kam jetuar në të, në lëkurën time i kam përjetuar të metat dhe kufizimet e saj. Por, sinqerisht mendoj se ajo ka qenë një ndër shtetet më të mira që kam njohur. Secili prej nesh e kishte Jugosllavinë e tij, e kjo në të njëjtën kohë ishte avantazh dhe disavantazh. Për mua, ajo ka qenë një mozaik i mrekullueshëm në të cilin janë mbledhur elementet e etnive të ndryshme, religjioneve, gjuhëve, kulturave… Unë e kam marrë jugosllavizmin aq seriozisht sa kam mësuar sllovenisht dhe maqedonisht, që të mund të lexoj dhe të kuptoj, sepse kam menduar se Jugosllavia më obligon për këtë.
Sot dëgjojmë se ajo ishte diktaturë. Ndoshta ishte. Një njeri kishte shumë pushtet. Ka sunduar një parti, dhe duket se ishte diktaturë. Megjithatë, ajo diktaturë vërtet nuk është hetuar në jetën e përditshme.
Kurrë nuk kam qenë anëtar i Lidhjes së Komunistëve. Kur njëherë më kanë ofruar që të bëhem, u pata thënë: «Nuk mund, unë jam i majtë, e i majti nuk mund të jetë anëtar i partisë në pushtet». Kam qenë një mysliman që e feston Bajramin dhe kurrë askush nuk më ka bërë vërejtje në këtë. Isha gjimnazist kur e kam marrë pasaportën e parë, kështu që paratë e para i kam fituar duke punuar në të zezë nëpër Gjermani, Austri, Itali, Zvicër…
Ishte privilegj i madh të jetoje në një vend i cili ta mundësonte për të komunikuar nga afër me njerëz të disa besimeve, të cilët flasin disa gjuhë dhe me njerëz që njëri me tjetrin janë aq larg sa ndoshta kurrë nuk do të njihen. Një koleg imi në një diskutim publik tha: «Tito ishte një sharlatan». Unë ia kthej: «Ndoshta ishte. Pajtohem. Por, pranoje se ishte një sharlatan prej formati». Gjithçka lidhet me formatin.

ANALITIKA: Në çfarë atëherë ju ngjajnë këto shtetet tona, pas shpërbërjes së Jugosllavisë?

KARAHASAN: Dallimet janë të mëdha. Sllovenia dhe Kroacia, shikuar nga jashtë, veprojnë si shtete serioze, solide. Mali i Zi është në rrugën më të mirë për t’u shndërruar në një shtet serioz. Bosnjë-Hercegovina është në këmishën e pakuptimtë të Marrëveshjes së Daytonit dhe nuk shoh se ndonjëherë do të lirohet prej saj. Maqedonia po ballafaqohet me probleme të neveritshme. Serbia, kam frikë, ende jeton me të kaluarën e saj.
Nuk dua të them asgjë të keqe në lidhje me shtetet që dolën nga shpërbërja e ish-Jugosllavisë, por më duhet të them se asnjëra nga këto shtete nuk më duket aq e mirë sa ishte Jugosllavia. Nuk besoj se ndonjëra prej këtyre shteteve ka mundësi t’u ofrojë qytetarëve të vet atë që u ofronte Jugosllavia. Të mos keqkuptohemi: nuk mund ta njihni veten pa i shikuar të tjerët. Përderisa nuk jeni vetëdijesuar për imazhin që dikush tjetër ka në lidhje me ju, ju e keni vetëm imazhin tuaj që kurrë nuk është i saktë.

ANALITIKA: Për shkak të luftës, në vitin 1993 e braktisët Sarajevën dhe shkuat në Salzburg. Na e bëni një paralele ndërmjet marrëdhënieve të atëhershme të Perëndimit ndaj njerëzve që iknin nga lufta dhe sot kur në Europë mbërrijnë popujt e Lindjes së Mesme.

KARAHASAN: Pyetje e mirë. Në fillim të viteve të nëntëdhjeta, për njerëzit e Bosnjës vërtet ishin hapur shumë dyer. Por, në vitin 1993, në Perëndim nuk kishte ende prodhim sistematik të frikës, që tani vijon që nga fillimi i shekullit XXI. Në atë kohë, njerëzit në Europën Perëndimore jetonin të lirë, mendonin me kokën e vet, ishin të aftë t’i merrnin faktet në konsideratë. Kthesa shokuese dhe befasuese në lidhje me refugjatët nga Lindja e Mesme sot tregon se sa e fuqishme, sa e thellë dhe e tmerrshme është frika që mbretëron në Perëndim. Kur filluan të vijnë refugjatët e parë, njerëzit në Austri, Gjermani dhe Itali i mirëpritën ata si miq. Për herë të parë në jetën time isha i kënaqur që jam njeri.
Dhe, pastaj filloi prodhimi i histerisë dhe gënjeshtrave nëpër medie. U paraqitën analiza plot brengë dhe frikë. E marrtë djalli, ato do ta rrezikojnë standardin tonë të lartë! Në mesin e dhjetë vendeve më të pasura në botë, tetë janë nga BE-ja. A mund që dy milionë të varfër ta kërcënojnë standardin e tetë shteteve më të pasura? Sigurisht që jo. Paraqiten analiza të thella të ekspertëve, të cilët thonë se ato mund ta rrezikojë identitetin tonë kulturor. Vëllaçko, në qoftë se dy milionë të pafat mund ta rrezikojnë identitetin e bashkësisë prej 550 milionë anëtarëve, atëherë për Zotin diçka nuk është në rregull me atë bashkësi dhe me atë identitet.
Pra, përnjëherë e keni parë se si qarqet e djathta radikale, fashistët dhe një lloj karakteresh bizare që aktrojnë çmendurisht, e konsolidojnë dhe e pushtojnë publikun. Natyrisht, e ndiqni edhe se si mediet, të cilat dje ishin simbol i gazetarisë së matur dhe serioze, tani shndërrohen në propagandë të popujve, pamflete ideologjike që prodhojnë frikë, zemërim dhe urrejtje.

ANALITIKA: E, a besoni atëherë në të ardhmen e BE-së? Të jem më i saktë: a besoni në idenë e BE-së?

KARAHASAN: Në idenë e BE-së besoj vendosmërisht, sepse kam jetuar në vendin – në Bosnjë – i cili në masë të madhe e ka realizuar këtë ide. Megjithatë, sa është e mundur të realizohet ideja e BE-së në një mjedis në të cilin sundojnë të djathtët, fashistët, ksenofobët, gënjeshtarët…? Kjo, për fat të keq, nuk është e mundur. Mos harroni se djathtistët gjithmonë janë betuar në atdhe për ta plaçkitur më mirë. Partitë e djathta radikale e kanë lavdëruar popullin e tyre për ta kthyer kundër popujve të tjerë. Radikalët djathtistë betohen në traditën se do të shkatërronin më mirë.

ANALITIKA: Ky rrëfim, me sa duket, na është shumë i njohur. Por, më thoni se si këto devijime shoqërore çuan në faktin që të gjitha zgjedhjet të orientohen për «të keqen më të vogël»? Ky, në fund të fundit, është edhe rasti me zgjedhjet e ardhshme presidenciale në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

KARAHASAN: Ato që na i prezantojnë si zgjedhje të lira, në fakt, janë gjithmonë zgjedhje shumë të kufizuara. Ky është një iluzion i bukur që ne zgjedhim lirisht njerëzit që do ta udhëheqin komunitetin tonë. Zgjedhim nga njerëzit të cilët na i ofrojnë të tjerët. Mark Twain me mendjemprehtësi ka thënë: «Sikur zgjedhjet të mund të ndryshonin diçka, ato do të ishin të ndaluara». Edhe Stalini e ka thënë bukur: «Nuk ka rëndësi për kë votojnë njerëzit, është e rëndësishme kush i numëron votat».
Derisa keni pasur rastin të zgjidhni ndërmjet dy kandidatëve të shkëlqyeshëm, si p.sh. Helmut Kohl dhe Gerhard Shröder, ende ka pasur kuptim dhe dinjitet. Me vite jemi të detyruar të shpresojmë se do të votojmë për të keqen më të vogël dhe kam shumë frikë se kjo do të vazhdojë kështu edhe më tej. Kapitalizmi i egër i ka shkatërruar themelet e demokracisë qytetare. Njerëzit janë bërë forca produktive: nuk janë më njerëz. Qëllimi i jetës më nuk është vetë jeta, por prodhimi i pasurive. Nëna ju ka ushqyer nëntë muaj me jetën e saj që një bastard të ketë një profit, e jo ​​për të jetuar. Këtë jua mëson kapitalizmin liberal.
Në mënyrë që të shpallen të pavlefshme themelet e demokracisë qytetare, nga kultura politike gradualisht fshihen gjurmët e ekuilibrit social ndërmjet grupeve të ndryshme të interesit dhe e gjitha kthehet në statistikë të thjeshtë. Në vend të kërkimit për ekuilibër, shfaqet popullizmi. Unë shoqërinë do ta kthej në turmë dhe atëherë do ta sundojë atë. Pse prodhohet frika? Që njerëzit të pushojnë të mendojnë me kokën e vet. E njerëzit e frikësuar nuk ndërtojnë shoqëri, për shkak se nuk mendojnë lirshëm.

ANALITIKA: A keni frikë nga luftërat e reja? Në qoftë se Ju kam lexuar mirë, teza juaj është e ngjashme me pretendimet e Günter Grassit, i cili në njërën nga intervistat e tij të fundit tha se ne jemi duke jetuar në Luftën e Tretë Botërore, por që historianët do ta kenë problem për ta përcaktuar fillimin e saj të saktë.

KARAHASAN: Pikërisht ashtu. Thjesht hidheni një sy në hartën e botës dhe ngjyrosini me ngjyrë të kuqe vendet ku çmendurisht derdhet gjaku. Jemeni, Libia, Siria, Iraku, Afganistani, pjesë të Turqisë, Pakistani, Ukraina… O njeri, këto janë territore që e tejkalojnë shumë Europën me sipërfaqe! Kjo është gjysma e botës! Me egoizëm dhe si eurocentrikë që jemi, një luftë thjesht europiane – të Parën – ne e shpallim botërore. E kjo që ka përfshirë një miliard njerëz dhe që sjell vdekje të përditshme të mijëra njerëzve, nuk e konsiderojmë si botërore, sepse – o Zoti im – Europa nuk është përfshirë në të. Europa është përfshirë në të. Ajo e tronditi Libinë dhe tani pyes veten pse ata libianët e çmendur duan të vijnë te ne. E po ia kemi bërë hyzmetin, e kemi bërë punën tonë: ua kemi shkatërruar shtëpitë, ua kemi shkatërruar qytetet, ua kemi shkatërruar infrastrukturën, ua kemi shkatërruar ekzistencën… E, çfarë duan më shumë? Duan që në emër të vlerave dhe moralit europian të ngrenë mure të larta kundër atyre njerëzve.

ANALITIKA: Cili është roli i shkrimtarit në kohë të tilla? Çfarë mund të ndryshojë letërsia? A janë shkrimtarët ende – siç thotë shprehja e vjetër – ndërgjegjja e njerëzimit?

KARAHASAN: Mendoj se kjo është shprehje e gabuar. Letërsia kurrë nuk ka qenë ndërgjegje e njerëzimit. As nuk është duhur të jetë. Argumentoj se letërsia është ajo veprimtari njerëzore që vazhdimisht na përkujton se ne jemi njerëz. Që në sferën e jetës nuk mund të sundojnë format ideologjike dhe formulat të cilat zgjedhjet i orientojnë në «po» ose «jo», «plus – minus»… Dy plus dy bëjnë gjithmonë katër në botën e ndërtuar artificialisht – aritmetike. Në botën e jetës, në të cilën keni konkretësi, individualiteti dhe unikja, dy dhe dy rrallë bëjnë katër. Ndonjëherë pesë, e në përgjithësi tri.
Letërsia kurrë nuk ka qenë ndërgjegje e njerëzimit, por gjithmonë ka qenë një shkollë madhështore e etikës.
Roli i shkrimtarit sot mund të jetë në atë që ua përkujton njerëzve se ata janë «bashkëbisedim». Ju lutem, mos i besoni askujt që ju drejtohet siç i drejtohet një bashkësie. Besoni atij që ju drejtohet si një njeriu, si një individi. Është një varg i mrekullueshëm i Hölderlinit: «Që prej kur jemi bisedë». Ne jemi njerëz për atë që kemi nevojë për të biseduar.
Libri nuk ju bën konsumues. Si lexues, ju jeni gjithmonë bashkëbisedues, bashkautor. Ju shkruani bashkë me mua. Libri mund t’ju lirojë nga diktatura e konsumuesit.
Letërsia nuk mund t’ju ndihmojë për ta bombarduar Bagdadin, por mund t’ju orientojë dhe ta pyetni veten çfarë doni në Bagdad? Këtë mund ta bëjnë shkrimtarë, e kjo është mjaft shumë.

ANALITIKA: Ju sot jeni njëri nga shkrimtarët e rrallë nga mjedisi ynë, veprat e të cilit janë pranuar njësoj mirë, edhe në lexuesit vendës, edhe nga ata të cilët nuk e flasin gjuhën Tuaj. Si?

KARAHASAN: Shumë thjesht. Unë, nëse mund të them kështu, e kam artikuluar frikën time. Jam marrë shumë me të. E kam shkruar librin «Për gjuhën dhe frikën» dhe mendoj se me këtë artikulim të frikës kam arritur në masë të madhe të lirohem nga frika ime. Unë vërtet nuk kam frikë. Kam guxim të jem i hapur. Ju paraqitem ashtu siç vërtet jam. Jam liruar plotësisht nga nevoja për ta shitur veten ndryshe nga ç’jam: për ta prodhuar një imazh që do të më përshtatej mua. Nuk më shkon ndërmend që të bëj përshtypje te ju, sepse mua më duhen bashkëbiseduesit, e jo ata që të kapin për fjale. Mendoj se kjo është ajo që u pëlqen lexuesve të mi.

ANALIZË: A do ta mbijetojë libri epokën moderne?

KARAHASAN: Po, si jo! Nuk lejoj të flitet në lidhje me këtë! Kujdes, libri në shikim të parë është rrezikuar tmerrësisht nga librin elektronik, nga interneti, nga konsumizmi… E pyeta një student në Berlin: «Koleg, dëshironi ju të bëheni një intelektual, apo internetual?». Gjithçka e rrezikon librin. Megjithatë, ka gjëra që kanë ndodhur së pari dhe e kanë në formën e tyre përfundimtare. Gërshërët, për shembull. Nuk mund t’i përsosni, ato tashmë janë të përsosura. Ashtu edhe libri: medium më të mirë për ruajtjen e kujtimeve të individëve dhe të shoqërisë nuk mund të ketë. Ndonëse nuk mbaj statistikë, ajo thotë se në Perëndim gjithnjë e më shumë shiten libra në letër. Libri kurrë nuk ka qenë superior ndaj formave tjera të kulturës, sepse libri llogarit në individin, e jo në masën. Libri nuk ka pushtet, por ka fuqi. Libri nuk qeveris, por ia jep formën.

(Kjo intervistë u botua në portalin malazez Analitika)