Shkrimi si ilaçi më i mirë

Si i gjeti poeti Donald Hall fjalët e tij të fundit duke vrojtuar nga dritarja.

Donald Hal dhe Barack Obama.



Pak para se Donald Hall t’i mbushte tetëdhjetë vjet, jeta dhe krijimtaria e tij morën tatëpjetën. Pasi që u shpall Poeta laureatus (poeti i nderuar, sipas traditës antike, v.j.) i SHBA-së për vitin 2006, humbi afro 30 kilogramë peshë, u sëmur keq, kaloi në depresion dhe sipas fjalëve të tij, përditë e më shumë «po merrte fund». «Poet laureat i tmerrshëm», tha për veten. Ishte aq i sëmurë, saqë as nuk lexonte dot më e lëre të shkruante poezi. Në fillim përfundoi në spital e më pas «në të mallkuarin azil për të moshuar». Një fizioterapist u desh t’i mësonte të ecurit prej fillimi. Një fragment nga njëra prej poezive të tij të fundit e të mira «Copë mishi» flet shumë për gjendjen e tij shpirtërore: «Im bir nga shtëpia më mori/ Mossbergun 22 tetëkëndësh / që kur isha 12 vjeç im atë më kish dhuruar». Paskëtaj humbi muzën. Siç thotë poezia e tij: «Nuk ka më tinguj zanorë imazhe të më sjellin / papritur shkëputem nga e ngazëllyera kokëshkretë dhe lapsi i purpurt Bic». Pas shtatë dekadash ai reshti së shkruari poezi.

Megjithëkëtë, me të hyrë në vitin tetëdhjetë e tre të jetës, Donald Hall i shtoi edhe një lavdi jetëshkrimit të tij. Ai shkroi tregimin «Nga dritarja», ku kthen një ide të thjeshtë në shprehjen më prekëse të qëndrueshmërisë njerëzore. Kjo shënoi për të edhe një shpërthim krijues që i zgjati pothuaj deri në fund të jetës. Për gjashtë vjet, ai shkroi katërmbëdhjetë tregime që i përmblodhi në «Tregime pas të tetëdhjetave» dhe po ashtu një vepër të shkurtër por kuptimplotë «Karnaval humbjesh». Proza nuk qe zhanër i ri për të: qysh në vitin 1961, kishte shkruar shtatë memoare, i kishte njoftuar lexuesit me zëra poetikë të rinj e të vjetër dhe kishte botuar tekstin shkollor «Të shkruarit mirë», që u ribotua disa herë. Pasi kishte braktisur artin që e deshi aq shumë dhe me shëndetin që po i rëndohej aq keq, Hall, ashtu siç ndonjëherë ndodhin vet mrekullitë, rigjeti rrugën për tek proza, për të lënë pas vepra mahnitëse. Dha shenja se ai priste diçka të tillë nga vetja. Megjithëse, Thomas Hardy, poezinë e të cilit Hall e deshi deri në imitim, kishte kaluar nga proza në poezi.

Poezitë që Hardy shkroi në të shtatëdhjetat e në të tetëdhjetat e tij, e bën Hall-in të besojë se pleqëria me gjithë rrënimin që mbart, nuk zmbraps dot hovin krijues. Ndërkaq që brezi i poetëve të Hall-it ngadalë po tretej, bashkëmoshatarja e tij Maxine Kumin, jetonte në fermën e saj përbri malit Kearsarge, që i ndante të dy. Kumin, e cila dekada përpara tij qe nderuar me titullin poete laureate e SHBA-së, e që akoma po vuante pasojat e një aksidenti gati fatal me karrocën e saj për të moshuar, vazhdonte të botonte përmbledhje poezish, me gjithë betimin prej kohësh së nuk do të shkruante më. Etika e saj e punës u bë inspirim për Hall. Teksa ai po punonte në tregimet e tij, ajo i shkruante: «Siç e dimë mirë që të dy, kjo nuk do zgjasë përgjithmonë. Gjithsesi do të ishte më e durueshme sikur ta dinim orën». Pleqëria nuk ia hoqi dëshirën që e dogji për ta njohur e dëgjuar bota.

Ferma Eagle Pond (Pellgu Shqiponjë), ku Hall jetonte i vetëm qe rrënuar m’u sikur ai vet. Kur dikush i sugjeronte të ndërronte letrat e murit apo të mbyllte ndonjë vrimë për të mbajtur brejtësit larg, ai i gjegjej: «Le ta bëjnë fëmijët e mi pasi të kem vdekur». Ferma kishte qenë shtëpia e shkrimtarit për katër dekada dhe Hall kishte dëshirë të kalonte jetën aty. Ai dëshironte të vdiste në shtratin e tij të pikturuar, një relikte e rinovuar e familjes së tij, si edhe shumë orendi të tjera në shtëpinë e tij, që pasuruan edhe veprën e tij. Gruaja e tij e dytë, poetja Jane Kenyon, vdiq në këtë shtrat në vitin 1995, me Hall-in përkrah saj. Vdekja e saj në moshën dyzet e shtatë vjeçare nga leukemia akute limfoblastike ishte tragjedi tronditëse për të. Vdekja e Hall ishte e rëndomtë. Ai vdiq në qershor, tetëdhjetë e nëntë vjeç, pak para se i biri të arrinte ta shtrinte në shtratin e pikturuar.

Në vitet e tij të fundit, teksa po venitej e po humbiste energjinë, kishte shumë frikë nga rrëzimet. Pësimet e mëparshme e bënë shumë të kujdesshëm. Por kjo nuk kishte shumë rëndësi për të. Edhe atëherë kur nuk kishte fuqi të për të punuar më shumë se një a dy orë në ditë, jetonte për të shkruar, për të krijuar. Kapërcimi në çmenduri i shumë prej poetëve që kish njohur përgjatë viteve 1940 e ‘50, e bëri të vlerësonte mendjen e shëndoshë sikur më të çmuarën dhuratë. Ai më me qejf ushtronte mendjen në kërkim të një tregimi të mirë, fraze të duhur, imazhi mbresëlënës apo kapërcimi të habitshëm sesa trupin në biçikletën stacionare. Por ai e ngiste biçikletën, gjithashtu.

Hall nuk ishte krejtësisht i vetëm në fermën e tij. Gratë që njiheshin si «Haremi i Hall» e ndihmonin atë me ushtrimet, me shkrimet, me pastrimin dhe përkujdesjen. Stërvitësja e tij Pam Sanborn vinte dy herë në javë, Carole Colburn mirëmbante shtëpinë. Loise Robie nga zyra postare kalonte çdo ditë për të lënë postën e tij, fillimisht mbi një karrige në kuzhinë, pastaj mbi karrigen ngjyrë blu me bastunin pranë, pastaj mbi karrigen me rrota. Linda Kunhardt, e dashura e tij e kamotshme, udhëtonte me të. Ajo ishte e para që kishte hasur në termin «Haremi i Hall» kur po priste në radhë për të nisur një pako me postë. Kur postieri pa emrin e Hall në pako, iu kthye Lindës duke e pyetur nëse edhe ajo ishte pjesë e haremit. Ajo dhe të tjerat më vonë u tallën me termin. Shpirti i haremit u zgjerua për të përfshirë korrespodentët, agjentët letrarë dhe redaktoren, që bënin çdo gjë për ta mbajtur duke shkruar.

Anëtarja më e vjetër e haremit ishte Kendel Currier, e cila jeton në një shtëpi të vogël, shtatëdhjetë e pesë jardë larg fermës, e cila gjendet në Route 4, në Wilmont të New Hampshire. Currier, kushërirë e Hall-it, shtypte korrespodencën e tij, shkrimet dhe dorëshkrimet përfundimtare. Përgjatë viteve të tij të fundit, ajo kalonte nga ferma çdo mëngjes në orën gjashtë e gjysmë për të marrë çantën e lëkurës me punët që ai linte enkas për të. Pastaj shkonte në shitore, blinte mëngjesin dhe gazetën «Boston Globe». Në të tetëdhjetat e tij Hall aksidentoi dy herë makinën para se përfundimisht të hiqte dorë nga patentë shoferi. Ushqimet ishin gjithmonë po të njëjtat: salsiçe, vezë e djathë në një simite anglez. Ngaqë shitorja nuk bënte të tillë simite të dielave, ajo blinte dy mëngjese të shtunave. Të nesërmen Hallit i duheshin tridhjetë e gjashtë sekonda për të përgatitur mëngjesin e tij në mikrovalë. Në këtë periudhë ai përdorte disa lloj barnash përfshirë antidepresantë e testosterone. Currier besonte se ilaçi më i mirë për të qe shkrimi. Ato së bashku dhanë shumë ide por asnjëra nuk ndizte.

«Nga dritarja» nisi me sugjerimin e Carol J. Blinn, pronares së Warwick Press të Massachusetts. Në vitin 1996, Blinn kishte dizajnuar, shtypur dhe lidhur shtatëdhjetë e pesë kopje të «Progresi i Rikut», poemën e gjatë të Hallit që trajton martesën e keqe. Ajo e vizitoi atë në fermën Eagle Pond dhe i solli kopjet që duheshin nënshkruar. Nga dritarja e kuzhinës, ajo hodhi shikimin mbi një hambar ngjyrë gështenje vendosur pranë të ndritshmes pemë panje. Në të djathtë, shiriti i Rrugës 4, rrugës me dy krosi, humbiste në largësi. Pesëmbëdhjetë vjet më vonë, kur Hall i shkruante për t’i dëftuar kohërat e vështira që po kalonte, ajo nuk do t’i kujtonte këto hollësi, por pati një ide. «Ju jetoni në një vend shumë të bukur, dhe kështu u ndjeva intimishit, përse atëherë nuk shkruanit për bimët, hambarin, zogjtë që vizitojnë kopshtin e Jane-it», i thashë. Po të shkruante ai, ajo të do përgatiste edhe një botim tjetër të limituar.

Tregimi i Hall-it përshkruan pamje nga një tjetër dritare, asaj përballë karriges ngjyrë blu në dhomën e ndenjës, ku ai kalonte pothuaj shumicën e kohës. Nga ky kënd shihej më shumë hambari dhe drunjtë e më pak Route 4. Ai shikonte zogjtë tek rrinin mbi fontanën e tyre ushqyese, lëvizjet e vetme që ndodhin kur aty nuk kishte erë, shi apo borë. Pema e panjës doli në koopertinën e librit të tij «Të shqelmosh gjethet», përmbledhja në të cilën Hall si i rritur zbulon fermën. Më vonë, në librin «Panjat», ajo paraqitet si shndritëse e brishtë në një botë të vendosur për t’u shkatërruar, me litarin që me kohë kishte pushuar së lëkunduri dhe shembjen e parashikuar nga arritja e «njerëzve të drunjve» që vinin për të prerë e shkurtuar degë të zhuritura.

Hall shpesh thoshte se dëfrimi seksual dhe ai me poezinë kanë po të njëjtin burim. Kur poezia e braktisi, ai fajësoi uljen e testosteronit. Vetëm ambicia nuk e braktisi kurrë. Sapo të kishte kuptuar fuqinë e një ideje a inspirimi, ulej për ta nxjerrë në letër me metodat që me kohë i kishte përvetësuar: shkruaj, përmirëso, ndaj dorëshkrimin me të afërm të besuar, përsërit. Makina e faksit përshpejtonte këtë proces ndërsa shkëmbimi me e-mail ia rriste edhe më shumë pritshmëritë ndaj lexuesit. «Don e kishte shumë qejf ta kritikonin, kështu ai përmirësonte punët e tij», thotë Alice Mattison, njëra nga lexueset më besnike të tij. «Sa më shumë që merresha me punët e tij aq më shumë të tjera më dërgonte». Punonte çdo mëngjes për aq kohë sa mundej e shkruante me shkrim dore. Kur ndonjëherë nuk shkruante dot ndërronte ngjyrën e lapsit apo letrën dhe kjo taktikë shpesh i funksionoi.

Kunhardt komentonte të gjitha punët e Hall dhe unë po ashtu u bëra redaktues i rregullt. Hall dhe unë u njohëm në vitin 1979 kur ai po u mbante një ligjëratë mbi shkrimin reporterëve të Concord Monitor, ku unë punoja si redaktor. Përgjatë viteve, derisa unë këqyrja punët e tij dhe e intervistova për gazetë, ne u bëmë miq dhe shpesh hanim drekat bashkë. Njëherë, kur i nisa një kritikë të detajuar mbi një tregim, ai më komplimentoi si askush më parë: «Ti kujdesesh edhe për presjet». Edhe ai kujdesej, por nganjëherë i hidhte në letër sikur të ishin piper. Me kënaqësi tregonte sesi mëngjeset i kalon duke vënë presjet ndërsa pasditet duke i hequr ato. Ndonëse i bindur qysh në fillim për temën, Hall zakonisht bënte njëzet e pesë skica para se të mendonte se tregimi kishte marrë formë.

Për të përshkruar pamjen e tij tek «Nga dritarja», Hall aplikoi një lloj licence poetike. Për çështje efekti ai i ndryshonte faktet dhe hamendësonte e trillonte të tjera. Një nga detyrat e redaktorëve të tij ishte ta shpëtonin kur gënjente sheshit ngaqë kjo s’para falet në fushën e tregimit autobiografik. Shkrimtares Mattison, njërës prej mikeshave më të mira të Jane Kenyon, Hall i kishte dërguar një version të «Nga dritarja» ku numëronte emrat e zogjve që kishte parë në fontanën e tyre ushqyese e ku thoshte se në mes dimri kishte parë një mëllenjë. Vrojtuesit e zogjve e që përgjithësisht janë të qetë nga natyra ngase kështu ua kërkon hobi, i dinë hollësisht tabiatet e shpendëve. Kur ata vrojtojnë një tringë në New Hampshire vonë në gusht, menjëherë e dinë se ajo ka nisur migrimin e hershëm jugor nga Kanadaja. Mëllenjat i ngrenë foletë e tyre në New Hampshire në verë ndërsa Mattison e spikati një mëllenje në dimër. Po të thuash se ke parë një mëllenjë në dimër, i tha ajo Hallit, do të të vijnë tek dera të gjithë vrojtuesit e do të kërkojnë edhe të shohin mëllenjën. Ajo i përgatiti një listë zogjsh dimërues: jufkat, çaushët, harabelat, xhinxherkat. Pastaj duke lexuar një version të më vonshëm i sugjerova se ajo çka ai e përshkruante si sqepmadh me shumë gjasë është trishtili i artë amerikan. I thashë gjithashtu se kolibrit që vijnë në pranverë nuk kafshojnë duke ngrenë. Metabolizmi i tyre i shpejtë kërkon shumë ushqim porse gjuhët e tyre të gjata lëpijnë trembëdhjetë herë në sekondë. «Unë i adhuroj zogjtë e mi», më shkruante Hall, «e nuk ia kam fare idenë ç’emra kanë»! Po e njëjta vlente për lulet e ai për vete thoshte «në mua mund të llogarisni vetëm për të dalluar një luleverdhë nga një gushëkuq». Sqepmadhi mbeti në tregim ndërsa kolibrit reshten së kafshuari.

Hall natyrisht nuk deshi kurrë që «Nga dritarja» të jetë përshkrim i saktë i kopshtit të tij. Si tregimtar, ai kishte dëshirë që përshkrimi të jetë më shumë sesa një pamje e ngurtë e botës që njeriut i ngelet në pleqëri. Përmes syve të lexuesve të tij, pamja u bë dritare në vete, një kanavacë jo mbi humbjen e keqardhjen, por mbi humorin e reflektimin. Ajo zgjoi në të djalin e urtë. Një prej temave që trajtonte tregimi ishte shpërfillja që u bëhet të moshuarve dhe për këtë unë bashkëndjeja. Pasi që dola në pension në të gjashtëdhjetat e mija, shpesh përjetova ndjenjën e të qenit paprituri i padukshëm dhe me adhurim lexoja se si Hall shpjegonte se si sëmundja e bën njeriun të mbyllet në vetvete. Po ashtu e vlerësoja shumë kapërcimin që e bënte lehtësisht prej mendimeve të tilla në pamjen e tij aktuale. Pas faqesh të tëra ku shpaloste kujtimet për nënën e tij, kënaqësinë që ndjente kur dëgjonte Red Sox në radio, dashurinë që kishte për të moshuarit edhe para se të ishte vet i tillë, ai nis kështu paragrafin e radhës: «Në pranverë kur ushqyesi i zogjve bie përtokë…».

Kur tregimi u bë gati, Kunhardt i tha Hall-it se ai meritonte një audiencë më të gjerë sesa që e ofron një botim i limituar. Pak ditë pas ditëlindjes së tij të tetëdhjetë e tretë, me bekimin e Blinn (dhe komentet e saja korrektuese mbi zogjtë), Hall ia dërgoi tregimin revistës «New Yorker», e cila e botoi atë në vitin 2012. U prit me lajkatim. Për Hall, ky triumf ishte jashtëzakonisht i rëndësishëm për vet imazhin e tij. «Marr kurajë, tani që poezia më ka braktisur e këmbët mezi po më mbajnë, megjithëse kam bërë qindra përsiatje, ta kuptoj që di të shkruaj prozë të mirë e cila bile edhe mund të shitet», më tha mua.

Vijuan të tjerat. Në dosjet e tij, ai gjeti variante të disa tregimeve, «prej atyre pothuajse të përfunduara deri në ato të sapo nisura». Ai punoi për përmbledhjen «Tregime pas të tetëdhjetave». Edhe para se të botohej «Nga dritarja», Hall më kishte nisur «Një rrugë», tregimin që fliste për udhëtimin e tij në vitin 1952, nëpër Europën e dalë nga lufta, me gruan e tij të parë, Kirbyn. Ai e ndau atë edhe me Kunhardt dhe Mattison. Që të tre ne bëmë pyetjen e njëjtë: Ku është Kirby? Çifti i sapomartuar kishin udhëtuar së bashku për javë të tërë në Morris Minor-in e tyre por për të ai nuk shkruante aspak sikur ajo të mos kishte qenë fare pjesë e kësaj aventure. Ai këtë e bënte qëllimisht. Në vitin 1967, pasi që ata u divorcuan, Don me kërkesë të Kirbyt dhe për hir të fëmijëve e kishte fshirë atë nga e kaluara. Ai e përmendte përciptazi. Ai dhe Kirby u pajtuan pak para se ajo të vdiste nga kanceri në vitin 2008, por kur ai filloi t’i rikthehet tregimit tha: «Ndalesa ende më rri në veshë edhe pse ajo nuk është më këtu». Mattison, me syrin e shkrimtares, i kërkoi «të shtojë ca fjali për ta përmendur herë-herë që të dimë se janë dy vetë në makinë». Xhemperët e ngrohtë që ajo kishte marrë me vete u futën në tregim. Hall po ashtu rishkroi fundin. Çifti i ri kishte rrugëtuar nëpër të vetmen rrugë që lidhë Jugosllavinë me Greqinë andaj dhe kështu u titullua tregimi – dhe ja ku ishin tani, pesëdhjetë e gjashtë vite pas, ajo duke vdekur e ky duke u shuar. Fjalia përmbyllëse e tregimet e befasoi edhe atë vet: «Ka vetëm një rrugë».

Në ndërkohë që u botua «Nga dritarja», Hall kishte edhe tre tregime në përfundim e sipër. Ishte shpresa se një ditë do të shihte përmbledhjen e botuar që e mbante gjallë. Kur ai më nisi një variant të tregimit «Tri mjekra», ai lamentonte që po humbiste staminën e nevojshme për të lexuar, kënaqësi që e kishte shijuar tërë jetën. «Mendoj se ende mund të shkruaj», më tha. «Si thua ti?». Dhe menjëherë pas kësaj më shkroi: «Po vazhdoj me tregimet edhe pse energjitë po më shterojnë përditë e më shumë. Mendtë i kam në vend, por druaj se gjurin e djathtë jo». Sëmundjet e tij përbënin kornizën e nevojshme mendore për tregimin «Dobësia e trupit», ku ai flet për neverinë që i ndjellin ushtrimet trupore. Vite më parë, kur Kenyon e nxori me zor për të shëtitur qenin e tyre Gusin, ai ngau makinën deri tek rruga e parë e pashtruar, e nxori Gusin jashtë dhe pastaj i fishkëlleu për t’u futur sërish në makinë. Sigurisht përtacët e kësaj bote e gjejnë vetën në shembullin e tij.

Hall përfundoi përmbledhjen gjatë pranverës së 2013-ës. Në lajmërim më kishte shkruar: «Lëvizjet e mia ngadalësohen përditë. Ndjej dhimbjet që sjell pleqëria, por nuk ndjej dhimbje-dhimbjeje. E di mirë se ka tetëdhjetë e pesë vjeçar që ngjisin malin Kearsarge por edhe unë jam një tetëdhjetë e pesë vjeçar me fat». Kur libri u bota në vitin 2014 u cilësua si arritje e pakrahasueshme: «Ai ka zëvendësuar dokrrat lajkatare që mbushin traktatet e pleqërisë me çiltërsi ngashënjyese dhe përpikëri gjallëruese», shkruante «New York Times».

Megjithatë prapë nuk kishte mbaruar. Edhe pse shëndeti po i keqësohej ai më zërin e njëjtë konfident të «Tregime pas të tetëdhjetave» filloi të shkruajë siç i quante ai «ca paragrafë të shkurtër». Nuk ishte i sigurt nëse «Karnaval humbjesh» ngjante me ndonjërën nga veprat e tij të mëparshme. Sikur e ndjente që kjo do të ishte e fundit dhe për këtë përsëriste dëshirën e tij që ndonjëri nga anëtarët e familjes së tij të shpërngulej në fermën Eagle Pond, pas vdekjes së tij. Ishte tejet i lodhur për të shkruar dhe e vuri re se nuk po kujtonte më as fjalët e aq më pak emrat. Kur miku ynë i përbashkët, Wesley McNair, dhe unë i kërkuam ta vizitojmë në fermë ai u përgjigj: «Marrëzisht po pres vizitën tuaj të premten. T’qifsha rraskapitjen». Të dy ishim të shqetësuar për gjendjen e tij. Në maj ai rreshti së përgjigjuri letrave që i vinin. Ishte sikur Mississippi të kishte ndaluar së rrjedhuri. Ai na kërkoi mua dhe McNair-it të shkruanim eulogjitë për ceremoninë e varrimit dhe na kërkoi të falur që nuk na e thoshte dot datën e saktë. Kur ai vdiq, në qershor, ishte pak ditë pasi kishte marrë kopjet e botuara të «Karnaval humbjesh» dhe pasi kishte ardhur në jetë stërmbesa e tij e parë.

Në vitin 2012, ia pata dërguar Hall-it, nekrologjinë për Loius Simpson, poetin që e kishte njohur prej dekadash. Ai më shkroi: «Kur je tetëdhjetë e katër vjeç dhe të vdes një mik, ndjen një moment melankolie dhe një moment dhembshurie – por të vjen për të qarë». Çfarë do të bënin tjetër? Thuhet se të gjithë do të vdesim një ditë. Hall ishte i njohur për elegjitë e tija por mosha ia kishte ndryshuar bindjet. «Në një moment në vitet e mija të shtatëdhjeta, vdekja reshti së qeni interesante», shkruante ai në një tregim. Duke parë se shumë vepra shkrimtarësh humbasin me vetë vdekjen e shkrimtarit ai dyshonte se edhe veprat e tij do të kishin po të njëjtin fat. Në një mënyrë ky dyshim ishte çlirues për të. Ai konsideroi se «Nga dritarja» dhe veprat pas kësaj ishin dhuratat e fundme dhe më të papritura që iu bënë. Ai i shkroi tregimet e fundit jo për t’u kujtuar por për t’u lexuar, qëllimi i vetëm që mund të arrinte brenda mundësive të tij.

Mike Pride ka qenë administrator i «Pulitzer Prizes» dhe redaktor në «Concord Monitor» në New Hampshire, aty ku jeton. (Ky tekst u botua në revistën «The New Yorker»)