«Rastësia sundon botën»

George Tabori refuzonte ta quanin regjisor. Ai ishte skenarist, aktor, shkrimtar, përkthyes, dramaturg. Ndër më të mëdhenjtë e shekullit XX. Ka lënë gjurmë artistike në të gjitha skenat e rëndësishme të botës. Me publicisten gjermane Iris Radisch ai i bën një bilanc jetës së tij të kaluar në Budapest, Sofje, Stamboll, Londër, New York, Berlin, Kajro, Palestinë...

George Tabori në Ansamblin e Berlinit. Foto: Shutterstock



Prej se di të mendoj, kam ëndërruar që një ditë të flas me George Taborin. Dhe, të mendoj di prej se nga mesi i viteve të ‘70-ta në Berlin, nën qiellin e hapur, e kam parë «Hamletin», në përkthim të Heiner Müllerit, dhe nuk e kam harruar kurrë. Për fat të keq, u desh shumë kohë derisa kjo ëndërr u bë realitet.

Në maj të vitit 2004, George Tabori, ndërsa po mbahej në një bastun prej argjendi, erdhi në Kantinën e Ansamblit të Berlinit, i shoqëruar nga gruaja Ursula Höpfner dhe asistenti i tij, u ul në vendin e tij të preferuar pranë derës dhe e porositi një çaj. Një spikere i thërret aktorët në dhomën e grimit. Shfaqja e mbrëmjes e Ansamblit të Berlinit është duke u përgatitur.

Pas pak ditësh, Tabori do të mbushë 90-vjet. Ai lindi më 24 maj 1914, si fëmijë i intelektualëve hebraikë në Budapest. Parimin e mbijetesës si pasojë e ndërrimit të vazhdueshëm të vendbanimit dhe identitetit ai e ka zhvilluar gjatë sundimit nazist dhe e ka ruajtur deri në fund të tij. Ai ka përjetuar aq shumë, ai ka pasur aq shumë profesione, ka jetuar në aq shumë vende, saqë ndërkohë nuk ndihet më rehat në jetën e tij. Çka i përket kohës së Budapestit, Londrës, Berlinit, çka i përket New Yorkut? Çfarë ka ndodhur në Stamboll, çka në Sofje, në Hollywood, në Vjenë? Pa ia nisur fare të flasim për Tübingenin, Bremenin, Münchenin, Palestinën dhe Egjiptin. Pas një jete të tillë njeriu s’mund të bëjë një llogari të rregullt përfundimtare. I ngathtë duket madje edhe asistenti i tij i gatshëm për ndihmë, i cili rri si në pusi pranë Taborit, për të shërbyer me ndonjë emër, datë, fjalë për të kujtuar diç nga e kaluara.

Asgjë s’bën punë. Këtë mbrëmje përballë meje qëndron George Tabori i hareshëm dhe i lehtësuar, i cili e kujton veten e tij si të ishte dikush, të cilin ai në të vërtetë e ka njohur njëherë – por jo aq mirë.

Pas bisedës, Tabori me bastunin e tij prej argjendi zhduket menjëherë në Schiffbauer Damm, që në shtëpi ta shikojë pak televizorin dhe të pijë kafe. E kam marrë me vete librin e tij «Autodafé. Kujtime» dhe iu luta për një kushtim. Në vend të kësaj, ai vizaton në të një autoportret në profil me sy të pikëlluar dhe një hundë, e cila – pardon – duket si shumë e çuar nga ereksioni. Tek nën të një pikëpyetje, pastaj një pikë çuditëse. Thua se donte të thoshte: Kush jam unë? Ky jam unë! Një moshë e dhimbshme, e cila ua tregon qejfin të gjithëve.

Në tri vjetët që i kishin mbetur për të jetuar, Tabori nuk e vuri më në skenë «Mbretin Lear», ndonëse në bisedën tonë ai e shprehu dëshirën për këtë. Por, ai e shkroi një libër tjetër me kujtime, «Exodus», dhe një pjesë të re teatrale, «Haja e bekuar», e cila u shfaq si premierë në maj 2007 në Ansamblin e Berlinit. Është inskenimi i tij i fundit. Në programin e shfaqjeve, ai shkroi: «Si po luhatem tani i pasigurt, me një këmbë në varr, çdo kënaqësi është e stolisur me ëmbëlsinë e lamtumirës». Dy muaj më vonë ai vdiq në Berlin në moshën 93-vjeçare.

Fillojmë?

E kam harruar aparatin e dëgjimit.

Ju po i mbushni 90 vjet. Si është kur jeni i moshuar?

Para 10 vjetësh nuk më interesonte që isha i moshuar. Për vdekjen dhe jetën dhe këto gjëra kam shkruar përherë, por jo aq tragjikisht. Tani mendoj se një ditë do të marr fund. Unë jam autori më i vjetër i teatrit në botë. Sofokliu i ka dhënë fund punës në moshën 80-vjeçare. Përse jam bërë kaq i moshuar?

Asistenti: Keni qenë i pari në Gjermani që keni vrapuar!

Më herët kam vrapuar, këtë e kam sjellë nga Amerika. Tani kam hequr dorë prej të gjithave. Më vjen turp, nuk shkoj të vrapoj.

Si ndihet mosha nga brendia?

Vdekja përherë ka qenë një gjë e huaj. Që nuk kishte të bënte asgjë më mua. Ende jo. Përpara kam shkruar dy apo tri pjesë teatrale gjatë vitit. Kisha një ide, ia tregoja për këtë (Claus) Peymannit, dhe pas gjashtë javësh pjesa teatrale ishte gati. Gjatë premierës, Peymanni përherë më shtynte përpara që unë të përkulem. Një pjesë teatrale gjatë vitit, kjo do të mjaftonte tani.

Altoparlanti: ju lutem, gardëroba të shkojë në grim, gardëroba, ju lutem, të shkojë në grim!

Ku mbeta?

Ç’bën dashuria?

Po mendoni seksi? Nuk më pëlqen kjo fjalë. Ajo përplaset gjithandej dhe nuk ka të bëjë me gjënë që e përshkruan. Pra, seksi ka marrë fund. Për këtë nuk kemi nevojë të flasim. Kam pasur një dajë, ai me 92 vjet ka fabrikuar një fëmijë. Sesi e ka bërë këtë, nuk e di.

Nuk jeni mirë?

I kam dy mjekë, njëri është budist. Ai më jep një injeksion, pastaj ndihem më mirë. Tjetri është në Spitalin Hebraik në Reinickendorfer Strasse. Unë kam qenë në Berlin në moshën 23-vjeçare dhe kam banuar në Reinickendorfer Strasse, te profesori Schnitzler. Gruaja e tij i binte tmerrësisht pianos. Aty i kam mësuar disa gjëra. Për shembull, mëngjesin. Mëngjesin gjerman me proshutë.

Çka keni kundër mëngjesit gjerman?

Ka shije të tmerrshme.

Në jetën tuaj keni luajtur shumë role. Në Berlin keni qenë kamerier, në Stamboll reporter, në Londër agjent, në Hollywood dashnor i damave të famshme, në New York dramaturg, në Vjenë drejtor teatri dhe nuk e di çka jo tjetër. Në cilin rol keni qenë më së shumit vetja juaj?

Unë jam përherë unë. Kohëve të fundit mendoj shpesh për Hollywoodin. Nuk e kujtoj veten, por njerëzit që kam njohur. Pyes veten, ka qenë a nuk ka qenë ashtu? Kohë e gjatë ka kaluar.

A ju kujtohen gratë tuaja?

Viveca ka qenë një grua e çuditshme. (Me aktoren Viveca Lindfors Tabori ka qenë i martuar nga viti 1954 deri më 1972). Shumë e bukur. Për fat të keq, jo aq besnike. Kishte tre fëmijë me tre burra. Të gjithë fëmijët më pranuan si zëvendësbaba. Bija ime është 54-vjeçare, botuese e madhe. Ajo boton libra të jashtëzakonshëm. Vetëm librat e mi nuk do t’i botojë. Biri im më i dashur para dy vjetësh ishte i dashuruar. Në një aktore. Ajo e braktisi dhe ky shtoi kilogramë. Së fundi ishte këtu. Gati nuk e njoha.

Ju i keni këputur shumë fije të jetës dhe i keni kapur sërish gjetiu. A e njihni veten kur shikoni pas?

Veten time e kujtoj si dikë që e kam njohur, që ka bërë këtë apo atë. Kam përjetuar aq shumë. Kam shkuar nga Hungaria në Angli, pastaj kam qenë gazetar në Sofje, në Stamboll kam qenë një vit, në Jerusalem, në Kajro, sërish në Angli, pastaj kam shkuar në Hollywood, në New York kam qenë 20 vjet. Disa gjëra i kam shumë të afërta. Kjo është vetja ime. Gjëra të tjera janë të George Taborit. Për shembull, në Stamboll. Atje u desh të sillesha ashtu thua se kam bërë vetëvrasje, me letër lamtumire dhe të gjitha të tjerat. Përse po e tregoj këtë?

Ju po tregoni për lëkurat që i keni hequr.

Po. Disa gjëra janë si sot. Për shembull, Jerusalemi. Ku kam qenë atje? Të gjitha i shoh para meje dhe me orë të tëra do të mund të tregoja. Por, nuk e di më si quheshin.

Asistenti: Klubi anglez!

Jo, ai ka qenë në Stamboll.

Asistenti: Instituti Arkeologjik!

Po, ka qenë një ndërtesë e rrumbullakët dhe mahnitëse. Atje më kanë shpjeguar se vendet e shenjta të krishterimit nuk ekzistojnë fare. Gjithçka është e falsifikuar. Më ka pëlqyer të jem në Jerusalem. Por, a kam qenë unë ai që ka qenë? Ju ndoshta jeni 30-vjeçare.

Jo, shumë më e moshuar.

Ju jeni 30-vjeçare. Pas 60 vjetësh do të më kuptoni. Disa gjëra i kanë ndodhur dikujt tjetër. Nganjëherë nuk e di më se si ka qenë me të vërtetë dhe çfarë kam shpikur. Në të vërtetë, Stambolli ishte kthesa ime. Atje kanë ndodhur aq shumë gjëra. Mora një mbiemër të ri. Turner. Tre vjet kam jetuar si zoti Turner.

Atëbotë keni qenë shkrimtar i talentuar. Keni shkruar romane shumë të mira.

Nejse, deri diku.

Çfarë u ka shtyrë të shkruani?

Kanë kaluar 100 vjet nga ajo kohë. Por, të gjitha tekstet e mia tregojnë për takimin mes dy burrave. Tek tani e kam të qartë këtë. Kjo ka të bëjë diçka me jetën time.

Në Hungari keni shkruar hungarisht, në Amerikë anglisht, tani shkruani gjermanisht.

Anglishten e kam harruar, hungarisht flas vetëm me qenin tim. Por, edhe gjermanishtja po zhduket ngadalë.

Përse keni hequr dorë nga shkrimi i romaneve?

Në jetën time gjithçka ka qenë rastësi. Rastësia e sundon botën.

Shpesh mjerueshëm keq.

Nuk e di. Isha në Londër me një miken time. Donim të ktheheshim bashkë në New York. U fjalosëm. Në aeroport u ndamë. Ndihesha shumë keq. Por, kur zura vend në aeroplanin për në Berlin, u ndjeva për mrekulli. Kam banuar në një dhomë të vogël në Akademinë e Arteve. Një lloj banje. Nuk e njihja askënd. Aty pranë banonte Becketti. Doja të njihesha me të. Por, ai ishte përherë më i shpejtë. Kurrë nuk e kam parë. Kur e haja mëngjesin e shihja një zotëri biond gjerman me gruan e tij, ai shante, i tmerrshëm, çdo mëngjes. Ishte Claus Peymann. Kështu erdha në Berlin. S’është keq kështu.

Por karriera juaj skenike gjermane filloi me lot.

Këtë s’e kam kuptuar kurrë. Erdha nga New Yorku në Berlin, te (Helene) Weigel (drejtoreshë e Ansamblit të Berlinit), dhe e pashë teatrin më të mirë të jetës sime. Këtu, në këtë teatër, atëbotë nuk ka qenë kaq pastër dhe bukur si sot, atëherë ishte Kolokuim i Brechtit. Pas tri javësh, të gjithë mysafirët qëndruan në skenë sipas renditjes alfabetike. Të gjithë nxorën nga një fletëz dhe u falënderuan. Edhe unë e kisha një fletëz. Qëndroja para mikrofonit dhe shikoja njerëzit. Weigel tha, hajde, thuaj diçka! Unë e shqeva fletëzën dhe nisa të qaj. Pastaj u përkula dhe u ktheva prapa. Më vonë, në New York kam menduar se ky ishte pikëllimi për shkak se unë kurrë s’do të shkruaja, s’do të doja të shkruaja si Brechti. Por, nuk e di nëse kjo është e vërtetë.

Për ju Brechti ka qenë rojtar te dera e hyrjes në parajsën teatrale…

Rrinte ulur në dysheme kur e pashë për herë të parë në Amerikë. Ka qenë në një ndejë.

Altoparlanti: Ora është 18:40.

Pinte një puro, së cilës i vinte duhmë e rëndë. U përkula para tij. Vajza e tij, Barbara, më shau, një bishë e tërbuar. Ishte shumë e hollë dhe shumë e pafytyrë. Mendova, Zot, sa e bukur qenka. Shumë do të doja ta shtija në dorë.

Histori shumë të vjetra. Paramendojeni, pas 20 vjetësh, dikush, që ka lindur këtë vit, e lexon edhe një herë bisedën tonë. Çfarë mund t’i jepni atij si porosi nga ky shekull, të cilin e keni jetuar ju?

Më lejoni të mendoj tri javë. Jam lindur në vitin 1914. Përherë kam menduar se shekulli në të cilin jetova ishte njëri prej më të tmerrshmëve. Para Luftës së Dytë Botërore dreka ishte haja kryesore. Të gjithë ishin këtu, e gjithë familja. Ndërsa po hanim, unë atëbotë tregova se në shkollë na kishin thënë se të gjithë rumunët janë homoseksualë. Babai ma dha një shpullë. E vetmja në jetën time. Këtë shpullë ndoshta do t’ia jepja ndokujt si porosi.

Asgjë për Gjermaninë?

E kam parë Hitlerin, në janar ‘33. Qëndronte atje lart në Wilhelmstrasse dhe dukej shumë i pikëlluar.

Babai juaj u mbyt nga gazi në Auschwitz. Por, pas Holokaustit, Gjermania vetëm përparoi, rritje ekonomike, sigurim shëndetësor, njerëzit kishin nga dy vetura, teatri subvencionohej, një histori suksesi.

Po.

E tani ka ardhur fundi? Europa është në krizë.

Po, do të bëhet shumë keq. Europa shpejt nuk do të jetë më e rëndësishme, Koreja Jugore do të jetë qendër letrare, teatri më i mirë do të luhet në Bronx, të gjitha këto janë të mundshme. Nuk befasohem kurrë kur ndodh diçka e keqe.

Vitet ‘60-ta për ju ishin koha e fundit romantike.

Kjo kohë ishte në New York. Më i bukuri qytet në të cilin kam jetuar. Kam banuar në rrugën ‘95. Për herë të parë kam vënë diçka në skenë. Çdo mëngjes, në orën 8:30, e çoja fëmijën tim në shkollë në rrugën ‘89, aty ishin tri restorante kineze, shitësi i gazetave ishte grek, farmacisti gjerman. Në të vërtetë, në New York isha i lumtur.

Pastaj hoqët dorë nga fati juaj për hir të teatrit gjerman?

Po. Në Berlin shkrova dhe vura në skenë «Kanibalët». Aq shumë më ka pëlqyer. Duhej të rrija këtu. Viveca dhe fëmijët mbetën në New York. Jemi ndarë.

Për shkak të teatrit?

Po.

Teatri ishte aq i rëndësishëm?

Po.

Përse erdhët bash në Gjermani?

Ku tjetër?! Askund në botë s’ka pasur më shumë teatër se atëherë në Gjermani.

Altoparlanti: Ju lutem, qetësi, shfaqja po fillon!

Teatri gjerman ka qenë më i miri në botë. Kjo ka marrë fund. E lexoj çdo ditë gazetën «Tagesspiegel». Flitet për gjithçka, por jo më për teatrin.

A i është zënë fryma teatrit në bollëkun e vet?

Nga televizioni. Kur të shkoj tani në shtëpi, pi kafe dhe e shikoj televizorin. Ndonëse është budallallëk. Edhe Uschi (gruaja) e shikon televizorin.

Teatri i subvencionuar gjerman është ngjarje botërore. Diçka e tillë nuk mund të zhduket aq thjesht.

Para dy mijë e pesëqind vjetësh ekzistonte teatri i lashtë grek. Pesëdhjetë vjet. Pastaj mori fund. Teatri romak ishte mahnitës, pesëdhjetë vjet, pastaj erdhi fundi. Francezët, Molière dhe kështu me radhë, fantastik, pesëdhjetë vjet. Pastaj erdhën anglezët, Shakespeare. Mandej gjermanët, Schilleri, Kleisti, Büchneri, për njëqind vjet e kishin teatrin më të mirë. E çka tani? Shefi ynë i madh po bën një pjesë të Handkes.

Pesëdhjetë vjetët e ardhshme do t’i kalojmë para ekranit.

– Po. Prej se kam ardhur sërish në Berlin, unë e shikoj televizorin. Ç’të bëj tjetër? I kemi edhe 30 albume me fotografi. I shikoj edhe ato. Gjithkund kemi qenë! Kjo është fantastike. Unë them, Uschi, ku ka qenë kjo? S’më kujtohet më. Por, kjo është jeta ime: kam qenë në aq shumë vende. Aq shumë!

Çfarë do të bëhet me teatrin pa Taborin?

E përcjell teatrin plot 75 vjet. Kurrë nuk e kam shikuar gjënë e njëjtë në teatër. Sa herë e kam parë «Natanin», përherë ka qenë ndryshe. Kjo s’do të ndryshojë. «Mbreti Lear» është pjesa më e mirë teatrale që e njoh. Këtë ndoshta do ta bëj. Përveç kësaj, dy ose tri pjesë teatrale dhe kujtimet e mia për vitet e luftës.

E keni përshtypjen se keni kohë?

(qesh) Të shohim. Zola ka vdekur në mes të fjalisë.

Jeni i lodhur? Më herët shpesh keni thënë se jeni i lodhur prej që keni qenë i ri.

Përherë kam qenë i lodhur. Kjo s’është diçka e keqe. Tani nuk jam ende i lodhur, por pas gjysmë ore do të jem i lodhur. Do të përpëlitem drejt shtëpisë. Si ka thënë poeti i madh hungarez, Endre Ady: «Do të më pëlqente nëse do të më pëlqenin». Çka është e vërtetë dhe çka reale? Dikur ky ka qenë një dallim i madh.

Ju besoni në rrathë. Jeta juaj ka filluar në Budapest. Tash e një kohë ju gjendeni në rrugën e kthimit. Në të vërtetë, qarku do të duhej të mbyllej në Budapest.

Çdo jetë është rreth. Po. Por, rrethi im nuk ka të bëjë asgjë me Hungarinë, asgjë me Londrën. Nuk e di ku është rrethi. Gjithçka që kam menduar se është e drejtë dhe e mirë, viteve të fundit është vënë në pyetje.

Përse?

Pyetjeve me «përse» nuk mund t’u përgjigjem. Për këtë arsye. Kam shumë pyetje, të cilave nuk mund t’u përgjigjem. E, dua t’u përgjigjem.

Çfarë vëni në pyetje, për shembull?

Veten. A kam të drejtë? A ka qenë ashtu siç mendoj? A është ashtu siç besoj? Këto pyetje është dashur t’ia bëj veten kur isha 17-vjeçar.

Më herët nuk e keni vënë veten në pyetje?

Nuk i kam konsideruar pyetjet të rëndësishme. Jo si deri më tani.

Përherë keni thënë se në jetën tuaj keni pasur shumë fat. Lumturia, sipas jush, nuk ekziston.

Përse të mos jem i lumtur tani? Uschi është këtu. Çaji këtu. Kam menduar si do të jeni ju. Kam kujtuar se do të jeni shumë më e ashpër. Se do të flisni vetëm gjysmë ore me mua. Jam i lehtësuar.

E keni kërkuar fatin? Aq shumë vende, katër martesa. A nuk ishte ky kërkim i fatit?

Si quhet fjala e fundit te «Hamleti»?

Asistenti: Pjesa tjetër është heshtje.

The rest is silence. Qetësi!

(Nga libri: «Gjërat e fundit. Biseda në fund të jetës», botuar më 2015, Rowohlt Taschenbuch Verlag).

Nga gjermanishtja përktheu Enver ROBELLI