Poeti i shiut – bohemi i fundit i Prishtinës

Mirko Gashi e deshti poezinë, shiun dhe rakinë... Nuk e deshti azilin e trupit, me vdekjen e tij dëshmoi se ishte këtejpari dhe trembi pikëllimin nga druri i jetës - në Arbor Vitae: në atë dru të prerë kahmot e aziloi shpirtin...




(Mirko Gashi, 1939-1995)

Mirko Gashi (1939-1995) poet, gazetar, aktor. Shkollën fillore e kreu në Preshevë, kurse gjimnazin në Gjilan. Ka vijuar edhe shkollën e gazetarisë. Punoi së pari mësues në fshatin Caravajkë (Preshevë), pastaj si gazetar në Radio Prishtinë, aktor në Teatrin e Kombësive në Shkup, në Teatrin Popullor në Prishtinë, dhe së fundmi në gazetën «Kosova». Vdiq më 6 qershor 1995. Gjatë jetës botoi pesë përmbledhje poezish: «Në vorbullën e ujit» (1972), «Netët e bardha» (1975), «Gjarpri i shtëpisë» (1980), «Arbor vitae» (1988) dhe «Plagë uji», (1990) .

Libri i tij më i arrirë gjithsesi mbetet «Arbor Vitae» 1988, kur poeti ishte në kulmin e krijimtarisë së tij poetike dhe natyrisht do të duhej ta lexonte secili njeri që e do poezinë…

I përndjekur politikisht, jo vetëm për shkak të veprimtarisë politike të familjarëve të tij (pjesëtarë të NDSH-së), por edhe për arsye se Mirko Gashi kishte refuzuar t’i shërbente pushtetit jugosllav. Këtë na e shpalos edhe me rolin e tij tek filmi i Agim Sopit «Njeriu prej dheu.»

E kam njohur që në ditët e para të studimeve – ose në redaksinë e gazetës së studentëve «Bota e re», ose tek salla solemne e Fakultetit Filozofik, ku i mbanim orët letrare, që ishin shndërruar në manifest, për më tepër në protestë.

Atëbotë ai shoqërohej kryesisht me Tahir Deskun (poetin e ndjerë) dhe së bashku pinin që nga mjesi der në muzg tek «Tre sheshirat», ku vazhdonte të mbahej portreti i tij deri pas luftës, mirëpo komercializmi e përzuri bohemin e fundit edhe nga streha e tij e preferuar… Pastaj jo vetëm poezia ishte ajo që na lidhi, por edhe rezistenca e viteve tetëdhjetë dhe fillimvitet e nëntëdhjeta. Shoqëroheshim me Bacën Mirko, unë, rokeri Fadil Bajraj, fotoreporteri Muharrem Mjeku…

-1
Nga ekspozita e Muharrem Mjekut (fotoreporter i «Botës së re» 1988 dhe mik i poetit. Kjo është një fotografi e rrallë, me të gjallët dhe të vdekurit e rinisë sime: Nga e majta Shaban Gashi (fotograf dhe kameraman, i ndjerë), Baton Haxhiu, Blerim Shabani,Ferid Selimi, Dibran Osmani, Bajram Kadriu,Halil Matoshi, (ky djali i vogel i paidentifikuar) Ajet Kadriu, Faruk Tasholli dhe Mirko Gashi…)

Më kujtohet gjatë një mbrëmjeje letrare në njerën nga sallat e Fakultetit Filozofik, derisa unë po lexoja poezi, u fikën ndritat dhe ai e pati një flirt, nga i cili doli një poemë shumë të fuqishme dashurie…

Pastaj takimet tona ishin më intensive. M’i lexonte dhe ai poezitë, veçmas i pëlqenin ato poezi që i shkruaja në disa variante.

«Ti je si unë» – më tha një ditë, kur po e qërasja me një raki rrushi te Pallati i Shtypit.

«Dhe shkruan krejt si unë!» – Vazhdoi ai. Njëherë më vajti mendja se ishte i dehur, por jo, vërtet variantet e disa poezive të mia ishin afër poezisë së tij.

U gëzova shumë, ngase Mirko Gashi ishte ai që më bëri të vazhdoja shkrimin e poezisë…

Njëherë në 1990-tën tek po rrinim në caffe «Joy» në Dardani, kolegët e televizionit slloven po e bënin një reportazh për tensionet në Kosovë. Ishte Mirko Gashi ai që doli i pari, në mënyrën e tij disidente, duke mbrojtur qenësinë e Kosovës që po i mohohej nga represioni policor jugosllav. Pastaj do të kenë folur Astrit Salihu, Migjen Kelmendi etj. Tema ishte e kamufluar, kinse për ‹rock and roll›-in, por thjesht gjithçka ishte politike.

Kur reporteri me pyeti: «A të pëlqen ‹rock and roll›-i dhe kë e dëgjon?», unë ia kjtheva: «‹Rock and roll›-i të vejë në rrotë të samës, çfarë kohe po jetojmë…»

Mirkoja m’u afru dhe më tha: «Të kam thënë qe je krejt si unë, impulsiv dhe rebel!»

Në prag të fillimit të rezistencës masive në Kosovë kundër pushetit represiv jugosllav – vitet 1988/’89, kur u hoq autonomia, Mirkos i lindi djali, Lumi. Në këtë kohë, ngado që ai shkonte, Lumin e bartte në qafë. E mbante fort për këmbësh të vockla, derisa ai mbahej për qafen e të atit. Maestro Hazir Reka e ka një seri fotografishë të tij me Lumin duke e mbajtur në qafë… Pastaj duke pirë, duke recutuar poezi dhe duke i përcjellë ato shpesh edhe me lotë…

Poeti dilte me Lumin edhe në orë letrare, por edhe në orë policore! Njëherë i thash: «Mos, Baca Mirko se të trembet djali!?» «Letë mësohet», tha, «sepse udha e lirisë është e gjatë, duhet përballue frikën…»

Nga kjo kohë Muharrem Mjeku ia kishte bërë fotografinë më domethënëse që ia ka bërë dikujt, kur Mirko Gashi me Lumin për dore parakalon madhështor para një skuadre policore, duke i pëshpëritur diçka Lumit, i cili, po ia prekte tyten e automatikun policit serb… Ai asokohe shkruajti poezinë e tij më të bukur si dedikim për të birin, Lumin. Lum Gashin.

-2
Poeti boem Mirko Gashi me të birin e tij Lumin, duke parakalur para tytave të milicëve serbë, 1989

Liria

(Lumit, sugarit tim)

Eu çfarë djali kam,

eu çfarë Lumi kam.

sa kafshata,

sa një pëllëmbë

s’e ka mjekrën

s’ka as dhëmbë,

mallkon yje,

shkatërron yje

Edhe në muajin e vet

të tetë s’don të lidhet në djepin e vet.

Ishte sëmurë rëndë. Po flinte në një banesë studentësh në Dardani, në të cilën banonin poeti Sali Beqiraj dhe Enver Demëbogaj, që ishin studentë. Shkova ta vizitoja. I blemë ‹Coca-Cola›, mirëpo vetëm buzëqeshi dhe nuk piu.

I mbajtun keq, me kollë e ethe, do t’i mbyllte sytë përgjithmonë më 6 qërshor 1995.

Të nesërmen u dha kumti se bohemi i fundit i Prishtinës vajti në amshim…

Magjia e fjalëve. 7 qërshor, 1995

Me mikun e përbashkët, Bardh Frangun, ngremë nga një gotë dhe si me pëshpërimë i themi njëri-tjetrit: «Për të mirë – për shpirtin e tij!»

Pastaj shkojmë në meshë.

Unë lutesha në mënyrën time për shpirtin e tij dhe shkruaja… Doja ta nisja shkrimin për tek lexuesi, t’ia rrëfeja lexuesit tim «forcën e fundit» të Mirko Gashit.

«More si duket, ai nuk ka vdekur… veç se është bërë i padukshëm përmes ndonjë hoke a maniri, është fshehur në palcën e fjalës sa për t’u tallë me ne. Shikoni përreth, ndoshta e zbulon veten, shfaqet… Apo jo, me sa duket vdekja ishte ‹kopalla› e tij e mbrame: ‹Pak pa dekë shpirti i ka dalë›» – ishte kopalla e tij e parafundit, e kurrë s’i hangër palla për kopalla…

Njeriu i shiut

Diku në mesditën e 7 qërshorit të 1995-tës po ngutesha t’ia rrëfeja lexuesit triumfin mbi vetminë e Mirko Gashit.

Më godisnin fjalët e tij në kokë si këmbana të një katedraleje prej letre: «Pasha natën e varrit sonte do të bjerë shi» dhe disi më bëhej sikur nuk bënte të shkruhej ai tekst para shiut.

Më shkoi mendja ta falsifikoja një të dhënë bio-meteorologjike për atë ditë me diell dhe fare pak vrerësira në kupën e qiellit mbi Prishtinë.

Shkruajta se në një ditë të zymtë dhe me riga shiu ndodhi fundi.

Më pëlqeu falsifikati, por o Zot i madh, me ta mbaruar tekstin (falsifikatin) u shfaq një shi i beftë në dritare, lagu dheun që sonte i ishte bërë strehë e përjetshme poetit, në boheminë e tij, një shi i porositur nga magjia e fjalëve, nga besimi në shiun, nga betimi poetik në natën e varrit se ka me ra shi!?

Shiu i ndjellë nga fjala e tij.

Në natën e varrit poeti ha dhé e pi shi!?

Të qiellit dhe të tokës dhe, apo midis-midisit. Streha e tij është verbi poetik përtej vdekjes, që të gjallët i thonë Kosovë.

Asgjë nuk është e falsifikuar në tekst. Qoftë edhe nëse ndërrohen meteoparametrat: Ai i ka kënduar shiut dhe e ka ndjellur atë. Shiu ishte për të liria dhe ai përmes shiut i këndoi lirisë, që e kishte jetësuar në poezinë amanet të fundit «Nata e madhe».

Në këtë poezi Mirko Gashi e ndjell lirinë me ninulla siç nënat ua ndjellin gjumin fëmijëve.

Por njëkohësisht ai është i qartë se liria po vjen «ligjëron vetëm Odën e gëzimit» teksa flet me bletët.

Parandjenjë!?

Sikur ta dinte që 13 vjet më pas «Oda e gëzimit» (Bethoven) do të bëhet himn i tokës së tij që Mirko e fshihte në verbin poetik me kujdes, që mos ta shohë syri i lig.

Mos ta shihte e shkelte armiku!

Por shiu. Ia behu. Ja ku është. Erdhi. Fundi.

Ciao Amigo!

Testamenti estetik i Mirko Gashit

Post hume. Ndonja një muaj më përpara gjatë një bisede në redaksinë e «Zërit», me Blerim Shalën e Fadil Bajrajn e lutëm Mirko Gashin që ta mbajë një kolumne artistike –letrare, të përjavshme dhe ai pranoi me dashamirësi.

Por nuk arriti ta mbaronte as shkrimin e parë. Vdekja arrinë gjithmonë para kohe.

Para gjithçkaje tjetër.

Ky është andaj i fundit shkrim, shi e shi – vërshimë lotësh mbi fletën e bardhë – Uria, fjala më e uritur në gjuhën shqipe…

Të mendosh ndryshe – e kishte titulluar Mirko Gashi këtë shkrim që e la si testament estetik dhe iku në anën tjetër. Në qiell.

Ky është fundi.

Estetizimi i urisë deri në shkallë bukurie, si kategori estetike dhe ndajvënia gjakut, lotëve me fuqinë e mbramë, qe ky ishte Mirko.

Tekstin e pambaruar, të ndërprerë nga rrëbeshi i shiut kozmik në shpirt, e gjeti Sali Beqiraj dhe na e solli në redaksi.

Mirko Gashi

En General të mendosh ndryshe

Ajo do të thotë plot. Ajo do të thotë të luash me fjalë. E fjala është mik e armik, ruaju prej saj ta ha kokën!

Duhet ta përgdhelish. Ta ushqesh!

Hajde, pra, alkimist i fjalëve, prej Mirko Gashit thuaje.

Fjala më e uritur në gjuhën shqipe është fjala uri.

Napoleon Bonaparta ka thënë se rruga deri te zemra e ushtarit kalon nëpër bark!?

S’do mend, mbushja barkun ia ke zemrën.

E, fjalës uri po t’ia shtrosh bukën përpara, ajo bëhet BukUri.

Po të ishe më i gjymert, a t’ia shtroje një dash të pjekur, ajo do të kënaqej e do të bëhej DashUri.

Të lumt?Uri!

Si të ngopesh bën çudira!

Testamenti poetik i Mirko Gashit (poezia e tij e fundit) ishte «Nata e madhe»

/Heu, heu/Po mi mohoni qirinjtë/Në namin tim/Mjerimi juaj/Kah po fluturon ai zog/Pa grila/Nata e qirinjve/Buzëqesh o fëmijë/Ndezi qirinjtë/Shpirtërat e parrëfyer/Na i sjell Kali i varreve/Kush e ka Drinin/Ujëvaren e Mirushës/Flokët e drenushës/I dhezëm/I dhezëm/Varret/I kemi kudo/Jemi

të pasur me to/ E vie koha/ E pakohë/ Kur Kali i varreve/ Na sjell/ Shpirtrat/ Në dasmë/ E ti/ E di/ se dikush/ mes teje/ dhe atij/ që ia ke qitur krahun/ i padukshëm/ vallëzon/ Nuk je krenë/ Je gjel-sirenë/ As një askush/ Si ti/ Hallin nuk ma di/ Ligjëron/ Vetëm Odën e Gëzimit/ Nuk ka bletë/ Që me ty s’flet/ Ato të dëgjojnë/ Dhe punën e vazhdojnë/ Këndo këngëto/ O Gjel i Madh/

P.S.

Sipas mendimit të disa studentëve, mes tyre edhe poeti Sali Beqiraj, që bashkëbanonin së fundmi me Mirko Gashin diku në një birucë në Dardani dhe që ishin me të deri në agoninë e tij, kjo duhej të ishte grahma e tij e fundit poetike, e diktuar nga ai tek përballej me demonët e kësobotshëm dhe me engjujt e përtejbotshëm, e transkriptuar nga Enver Demëbogaj.