Para se të fundosemi

Çfarë bën interneti me ne dhe çfarë bëjmë ne me internetin? Përse mediat cilësore janë të rëndësishme për të shpëtuar demokracinë dhe shoqërinë? Përse na duhen gazetarë profesionistë? Dhe çfarë ka për të na thënë sot për internetin shkrimtari austriak Karl Kraus? - Një ese nga shkrimtari amerikan Jonathan Franzen.

Shkrimtar dhe vëzhgues i zogjve (edhe në Shqipëri): Jonathan Franzen.



Për shkak të një aksidenti të çuditshëm kurrikular – çështja ishte se nuk kisha alternativë tjetër – unë studiova gjermanishten në kolegj. Për një vit, studiova në Mynih dhe pastaj kalova një vit në Berlinin Perëndimor me një bursë Fulbright. Kur u ktheva nga Berlini u martova dhe vijova të bëja jetën e izoluar të një romancieri të varfër ambicioz. Bashkëshortja ime dhe unë nuk kishim televizor prandaj burimi ynë kryesor i lajmeve dhe kontaktit me botën e madhe ishin gazetat, «Nju-Jork Tajmsi» (New York Times) dhe «Boston Gloubi» (Boston Globe). Unë mbështetesha tek ato gazeta, por edhe i urreja. Po përpiqesha të bëhesha shkrimtar i rreptë, po përpiqesha të bëhesha romancier dhe klishetë dhe gjuha e pakujdesshme edhe në një gazetë të mirë si «Nju-Jork Tajmsi» më xhindoste. «Tajmsi» nuk dukej se e urrente Ronald Reganin aq shumë sa unë, si edhe nuk u kushtonte vëmendje sa duhej çështjeve për të cilat unë isha shumë i flaktë: mjedisit, armëve bërthamore dhe kancerit të konsumerizmit. Nga ku rrija ulur unë dhe lexoja gazetën, në një apartament jo fort të ngrohtë në një lagje të varfër studentore të Bostonit, më dukej se çdo gjë në botë shkonte keq dhe se këtë nuk e vinte re askush përveç meje. Unë dhe Karl Krausi.

Veprën e Krausit e kisha ndeshur në kolegj dhe më pas sërish në Berlin. Ai më tërhiqte sepse tek ai dalloja veten, por edhe sepse doja të mësoja të shkruaja ashtu si ai. Krausi ishte plotësisht i bindur për drejtësinë e tij morale dhe kritika e tij ndaj shtypit borgjez të Vjenës ishte e rreptë, e zemëruar dhe e këndshme. Ai sulmonte përgjithësisht korrupsionin e shtypit dhe përqendrohej në një kontradiktë të veçantë: edhe pse një numër i vogël pasanikësh të medias po bënin pasuri të jashtëzakonshme, gazetat që ata zotëronin vijonin t’i siguronin lexuesit e tyre se shoqëria po bëhej edhe më demokratike. Më e pushtetshme, më e ndriçuar, më e përbashkuar. Ajo çka i ngrinte kacabunjtë Krausit ishte t’i shihte këto sipërmarrje mirëfilli fitimprurëse të maskuara si drejtpeshuese të mëdha, por edhe suksesi që kishin në këtë mashtrim sepse njerëzit kishin krijuar varësi prej gazetave.

Krausi ishte kaq i zgjuar dhe i këndshëm dhe fanatik, saqë zhvilloi një kult ithtarësh në Vjenë, ku me mijëra ndjekës mblidheshin për leximet e tij. Shtatëdhjetë vjet më vonë, unë u bëra një ithtar virtual i kultit të tij. Fjalitë e tij ishin të vështira për t’u kuptuar, por të mbesnin në mendje. Nuk ka gjë më të mirë sesa siguria morale për t’i dhënë një teh zemërimi prozës dhe unë rashë në dashuri me prozën e Krausit sepse po kërkoja pikërisht atë lloj tehu zemërimi të këndshëm për prozën time, por edhe sepse ndihesha i vetëm në zemërimin tim ndaj «Nju-Jork Tajmsit» dhe «Boston Gloubit». Po ashtu mua më tërhiqte edhe bindja e Krausit se bota po shkonte drejt apokalipsit. Sipas meje, në atë kohë, kjo donte të thoshte apokalips bërthamor, sepse asokohe ishim ende në fazën përfundimtare jatagan-vringëlluese të Luftës së Ftohtë. Për sa kohë isha i fiksuar me apokalipsin dhe i bindur se unë kisha të drejtë dhe bota e kishte gabim – kryesisht gjatë moshës njëzetvjeçare – unë mbetesha i kapluar nga magjia e Krausit. Arrita deri atje sa të përktheja dy nga esetë e tij më të famshme dhe më të vështira, me qëllim që të lëshoja tërbimin e tij drejt Amerikës së shkujdesur sapo të bëja emër vetë si romancier.

Por pastaj, gjatë moshës tridhjetëvjeçare, unë hyra në një pyll të errët dhe çdo gjë që më ishte dukur bardhë e zi, nisi të më dukej më shumë gri. Teksa gazetat zunë të sulmoheshin nga interneti dhe gazetarët filluan të humbnin punën, tashmë ata nuk më dukeshin si armiku im kulturor. E kuptova, me vonesë, se gazetarët e «Tajmsit», madje edhe të «Gloubit», ishin profesionistë të zellshëm që jepnin më të mirën e tyre për të pasqyruar lajmet me përgjegjshmëri – se ata nuk mëtonin të ishin ata që nuk ishin, dhe se kishte qenë këmbëngulje e gabuar nga ana ime që i fajësoja për krimet e lehta gjuhësore. Prindërit e mi ishin në grahmat e fundit ndërsa unë po përjetoja një divorc të dhimbshëm; dhe, nëse flasim sinqerisht, askush nuk i kalon përvojat e tilla duke ruajtur edhe bindjen se ka të drejtë për çdo gjë dhe se gjithë të tjerët e kanë gabim. Nga mesi i të tridhjetave, mua m’u shfaq shumë qartë se shumë nga gjërat për të cilat kisha qenë absolutisht i bindur, në jetën personale, unë i kisha pasur krejt gabim. Dhe kur e ke gabim për një gjë, mundësia mbetet e hapur që mund ta kesh gabim për çdo gjë.

Kështu e humba interesin për Krausin. E braktisa projektin e përkthimit dhe e lashë në disa sirtarë apo depo për njëzet vjet. Ai nuk do ta kishte parë më dritën e diellit nëse nuk do të njihesha me dy ithtarë të zellshëm të Krausit, Daniel Kelmanin (Daniel Kehlmann) dhe dijetarin amerikan Pol Riter, (Paul Reitter) të cilët më nxitën t’u kthehesha përkthimeve të mia. Kur iu ktheva, u habita teksa zbulova se Krausi kishte shumë më tepër për të thënë për botën e vitit 2010 ngase kishte thënë më 1983. Kritika e tij për lidhjen e medias me teknologjinë dhe kapitalin tanimë më dukej një parashikim i pabesueshëm. Kritika mund të përdorej drejtpërsëdrejti për blogifikimin e gazetës, si edhe ngritjen e Google-it dhe Apple-it dhe Facebook-ut; ai me të vërtetë i kishte parë të gjitha këto njëqind vjet më parë. Dhe kështu, ndonëse e kisha kapërcyer vulën e tij të flaktë të sigurisë morale, vendosa t’i përfundoja përkthimet dhe t’i bëja shkrimet e tij të arritshme për audiencën anglishtfolëse.

Nëse dikush merret me gjuhën e Krausit, ashtu si jam marrë unë, ajo të mbetet në kokë përgjithmonë. Andej nga mesi i viteve 1990, kur zura të shqetësohesha për të ardhmen e letërsisë në epokën e tri ekraneve – kinemasë, televizionit dhe kompjuterit – si edhe për prirjen gjithmonë e më materialiste të natyrës njerëzore që psikofarmakologjia po prodhonte dhe t’u jepja zë shqetësimeve të mia në ese të gjata dhe të furishme, kisha nevojë për një mënyrë për të përshkruar se si teknologjia dhe konsumizmi ushqejnë njëri-tjetrin dhe pushtojnë jetët tona. Sa joshëse dhe pushtuese, por edhe të pakëndshme që janë! E habitshme se si gjithmonë u kthehemi ndonëse nuk na kënaqin duke u bërë edhe më shumë të varur prej tyre! Sa e çuditshme se si të menduarit në grup dhe nxitja e vazhdueshme elektronike nga pajisjet tona fillojnë të gërryejnë nocionin e individit, të individit që është i aftë, për shembull, të shkruajë një roman. Për të përshkruar të gjitha këto dukuri, u gjenda duke përdorur një togfjalësh të Karl Krausit që më kishte mbetur në mendje: një makineri infernale e njerëzimit, («Ein Teufelswerk der Humanität»). Unë e kuptova këtë frazë si diçka që është konsumiste, diçka që është totalitare në mënyrën se si i përjashton format e tjera të ekzistencës, diçka që shfaqet në botë dhe prodhon dëshirat tona nëpërmjet një logjike zhvillimore krejt të vetën, diçka që shkakton dëm të madh por vijon të përjetësojë vetveten. Fjalia që përdora për të përmbledhur të gjithë këtë ishte «Tekno-konsumizmi është një makineri infernale.»

Unë natyrisht nuk isha i vetmi shkrimtar i alarmuar nga makineria infernale. «Një shaka e pafund» e David Uollasit (David Wallace), për shembull, mund të lexohet si një kundërpërgjigje e jashtëzakonshme ndaj tekno-konsumizmit. Davidi imagjinoi një zbavitje elektronike që sapo fillon ta shohësh, nuk ndalon dot më. Asokohe, nga vitet 1990, dukej se makineria kishte filluar të na vinte poshtë – kishte nisur të na komandonte me logjikën e saj, dhe jo të na shërbente. Ligji i Gordon Murit  (Gordon Moore) tregonte se kompjuterët do ta dyfishonin fuqinë çdo dy vjet e gjysmë. Sot, njëzet vite më vonë, ne kemi mbërritur në zgrip të ligjit të Murit, por në vitet 1990 ligji ishte në kulmin e vet. Zhvilloheshin aplikacione dhe mandej njerëzit duhej të hiqnin qafe makineritë e vjetra sepse një brez i ri makinerish dhe aplikacionesh ia kishte behur. Kjo u bë mënyra jonë e jetesës pa dhënë ne vetë asnjëherë miratimin tonë aktiv. U bë mënyra e jetesës sime pavarësisht nga dyshimet e forta që kisha. A ishte teknologjia e re një gjë e mirë? Gjë e keqe? Ajo zhvillohej kaq shpejt – për të cituar Karl Krausin -, saqë kultura nuk kishte kohë të merrte frymë. Nuk gjendej kurrë koha për diskutim të vërtetë. Nëse mundeshim të bënim diçka me anë të teknologjisë, ne e bënim. Nëse mundësia ekzistonte, ne e shfrytëzonim. Hidhej në treg, shitej dhe ne e blinim. Kjo ishte makineria infernale.

Mirëpo, ishte edhe pjesa e dytë e togfjalëshit të Krausit, – «der Humanität» – e njerëzimit. Asaj nuk i pata kushtuar shumë vëmendje në vitet 1990, por kur iu ktheva për t’i ripunuar përkthimet dhe mendova më gjatë se çfarë nënkuptonte Krausi, më mbeti në mendje fjala «Humanität» që kishte zgjedhur. Ai kishte pasur mundësi të zgjidhte edhe një fjalë tjetër «Menschlichkeit», por nuk e kishte përdorur atë. Unë dyshoj se kishte përzgjedhur fjalën latine për shkak të lidhjes së saj me mendimin liberal iluminist, dhe këtu unë jam i befasuar nga parashikueshmëria e tij. Ajo çka më duket posaçërisht shqetësuese për periudhën teknologjike që po përjetojmë është se dëgjoj gjithmonë e më shumë njerëz të thonë me kënaqësi, krenari dhe gëzim se kompjuterët po e ndryshojnë nocionin tonë të domethënies së të qenit njeri. Nënteksti është gjithmonë që njerëzimi po ndryshon për të mirë. Mua, ama, më duket sikur interneti dhe mediat sociale po e shndërrojnë botën tonë nga një planet ku kishte të rritur dhe fëmijë, me të rriturit që kishin drejtimin e punëve, në një planet që ngjason me mensën e një shkolle nëntëvjeçare. Në një botë me sharje dhe jotolerancë. Një botë ku nëse nuk do të turpërohesh dhe dhunohesh, duhet të jesh tërësisht konformist. Një botë ku nuk ka fort rëndësi se cili je dhe çfarë do: ajo që ka me të vërtetë rëndësi është imazhi yt, dhe synimi më i lartë është të pëlqehesh.

I marrë në tërësi, togfjalëshi i Krausit më shpalosi mua faktin se logjika e tekno-konsumizmit është e pandashme me retorikën e iluminizmit për lirinë dhe të drejtat e njeriut apo realizimin e vetvetes dhe se ndërthurja e këtyre dy elementeve është një mashtrim. Mirëpo, kush po përfiton? Dhe kush po varfërohet? Sipas Krausit, që ishte njëfarë teoricieni konspirativ, nuk është rastësi që plutokratët e marrosur pas fitimit flisnin gjuhën dashamirëse të «Humanität». Në kohën e tij, në Vjenë, ky ligjërim vetëlavdues gjendej në faqet redaksionale të gazetave. Sot, ai ligjërim është motoja kryesore në Luginën e Silikonit (Silicon Valley): «Ne po e bëjmë botën më të mirë.» Për Krausin, pjesa groteske nuk ishte që makineria ishte infernale dhe që logjika e saj nuk kishte të bënte me vlerat njerëzore, por që makineria e paraqiste veten si mikja më e mirë e njerëzimit.

A po e bën Lugina e Silikonit botën më të mirë? Sigurisht që interneti mund të jetë i dobishëm. Ai është mjet kërkimi i shkëlqyer. Është i mrekullueshëm për të blerë gjëra, për televizionin në rrjet, për të mbledhur bashkë njerëz që bëjnë projekte të përbashkëta, apo njerëz që kanë të njëjtin pasion apo vuajnë nga e njëjta sëmundje apo duan të gjejnë njëri-tjetrin dhe të komunikojnë. Është i mrekullueshëm për këto gjëra. Unë jam një vëzhgues dhe mbrojtës i zogjve dhe pjesa më e madhe e informacionit që kam tani për zogjtë vjen nga interneti, ku mund të shfrytëzoj të dhëna nga dhjetëra mijë shkencëtarë qytetarë nga mbarë bota. Kjo është gjë e mirë. Posta elektronike është gjithashtu gjë e mirë. Unë kam pasur dyshime për të, por tani është pjesë e jetës që bëj. Nga shumica e formave të komunikimit, ajo është më e mira; është më e mirë sesa të folurit në telefon.

Po unë tani jam skllav i postës elektronike. Mund të kaloj tri ditë pa bërë dush, një javë pa bërë ushtrime fizike, një muaj pa lexuar një libër, por nëse nuk i kushtoj nëntëdhjetë minuta çdo ditë të javës postës elektronike, futem në telashe. Është pothuajse mitologjike – është si të ndeshesh me kuçedrën, apo si të jesh çiraku i magjistarit. Kjo më sjell në mendje një fjali tjetër parashikuese të Krausit: «Wir waren kompliziert genug, die Maschine zu bauen, und wir sind zu primitiv, uns von ihr bedienen zu lassen.» («Ne jemi aq të ndërlikuar sa të ndërtojmë makineri, por jemi shumë primitivë që ta bëjmë të na shërbejnë.») Kur shëtis rrugëve të Nju-Jorkut, i rrethuar nga njerëz që shohin ekranet e celularëve duke ecur si somnambulë, vras mendjen se çfarë do të mendonte për këtë dukuri një njeri nga shekulli i tetëmbëdhjetë. Unë mendoj se do t’i ngjante sikur planetin e paskësh pushtuar një racë pronarësh jashtëtokësorë të vegjël dhe vezullues me formë të çuditshme drejtkëndore dhe me fuqi të hatashme për kontrollin e mendjes dhe se njerëzit qenkëshin shërbëtorët e saj.

Fjalia parashikuese e Krausit që del në esenë Apokalipsi («Apokalypse») ndiqet nga një fjali edhe më zhbiruese: «Wir treiben einen Weltverkehr auf schmalspurigen Gehirnbahnen.» («Ne kemi në funksionim një sistem mbarëbotëror trafiku në udhët e ngushta të mendjes.») Krausi ishte instinktivisht dyshues ndaj retorikës së progresit. Vitet e para të shekullit të njëzetë, kur ai shkruante esetë që kam përkthyer unë, ishin epoka e një optimizmi të madh për shkencën dhe teknologjinë dhe mundësitë që paraqisnin ato për ndryshimin e botës. Kishte avionë dhe automobila, arritje në fizikë, kimi dhe mjekësi. Bota dukej se po bëhej më e ndriçuar, në kuptimin e drejtpërdrejtë shkencor si edhe më liberale politikisht. Konsensusi liberal, që shprehej në shtypin borgjez të Vjenës, ishte se e ardhmja e njerëzimit ishte e ndritur dhe se njerëzimi duhej uruar për përparimin e vet. Dhe pastaj, shpërtheu lufta më e tmerrshme e historisë njerëzore. Dhe pastaj, Hitleri dhe Stalini u ngjitën në pushtet dhe bota bëri një luftë edhe më të tmerrshme që përfundoi me bombat bërthamore.

Tanimë ka dalë se Krausi e kishte gabim për shumë gjëra, por ai ka pasur të drejtë për mosbesimin që kishte për retorikën e progresit, veçanërisht për gjykimin e tij se përparimet teknologjike kishin ecur shumë më përpara sesa zhvillimi moral dhe emocional i njerëzimit. Ai ishte i pranishëm në martesën e medias moderne me teknologjinë, duke përqeshur gjuhën e tyre, duke zbuluar mashtrimin e tyre dhe rrjedha e historisë ka vijuar t’i japë atij të drejtë për këto. Le të kthehemi te vitet 1990, kur tekno-utopistët e Luginës së Silikonit premtuan se interneti do të krijonte një botë me mirëkuptim dhe paqe universale. Ata i kanë thënë me të vërtetë këto gjëra, duke përdorur këtë lloj gjuhe, mund ta verifikoni. Mark Zukerbergu e thotë ende këtë gjë, pavarësisht nga të dhënat në rritje se mediat sociale në fakt po e bëjnë botën një vend shumë më të keq. Teknologjia digjitale është shumë, shumë e mirë për krijimin e pabarazisë në pasuri, dhe për zgjedhjen si president të ShBA-së të një racisti, yll i programeve televizive reality, dhe për shpërndarjen e lajmeve të rreme, dhe për nxitjen e urrejtjes, dhe për rekrutimin e mobilizimin e terroristëve, dhe për destabilizimin e deligjitimimin e qeverive të zgjedhura në mënyrë demokratike të cilat mund të shërbejnë si kontroll për shtysat tona më të këqija.

Problemi sot është i njëjtë si njëqind vite më parë: Schmalspurigkeit, udhët e ngushta të mendjes që përdorin teknologjinë. Veçse sot, teknologjitë janë shumë më të fuqishme ngase ishin në kohën e Krausit. Mua më duket se, nëse duam të mbijetojmë, ne duhet të identifikojmë aspektet e padëshirueshme të zhvillimit teknologjik dhe të fillojmë t’u themi jo atyre. Ka shumë pak gjasa që kjo të ndodhë, por nuk është edhe aq e papërfytyrueshme që, pas ndonjë shpërthimi bërthamor të paqëllimtë apo pas disa katastrofash të tjera në centralet bërthamore, njerëzit do të nisin të thonë: «Ne mund t’i ndajmë atomet, por kemi zgjedhur të mos e bëjmë këtë gjë. Ne do të bashkohemi, si planet, për të garantuar se këtë gjë që mundemi ta bëjmë, nuk do ta bëjmë më.» Tashmë me organizmat e modifikuara gjenetikisht, me ADN-në e ndërthurur artificialisht në të gjitha format e saj, kemi filluar të dëgjojmë njerëz të thonë: «Vetëm pse ne mundemi ta bëjmë nuk do të thotë se edhe duhet ta bëjmë.»

Sidoqoftë, rendja jonë pas teknologjisë digjitale vijon të jetë turravrap pavarësisht nga pasojat e dukshme negative. Sa për të sjellë një shembull të thjeshtë që e ka shumë për zemër Frank Shirrmaheri (Frank Schirrmacher), interneti është në procesin e shkatërrimit të gazetarisë. Si mund të kemi një demokraci funksionale dhe të ndërlikuar të qindra milionë njerëzve pa gazetarë profesionistë? Tekno-utopistët do t’ju thonë se gazetarët mund të zëvendësohen nga informatorët e rrjetit, nga rrjedhësit e informacionit, nga fotografitë e qytetarëve të bëra me iPhone-at e tyre. Për utopistët, kjo nuk është thjeshtë zgjidhja e problemit. Ajo duhet të jetë pa dyshim një përmirësim i madh, sepse, tekefundit, Lugina e Silikonit po e bën botën më të mirë. Por ekspertiza nuk mund të mblidhet nga informatorët e rrjetit, as të rrjedhë nga rrjeti, as të përsëritet nga rrjetet neutrale. Nuk ka zëvendësues për gazetarin që punon pak e nga pak për njëzet vjet dhe di si t’i kuptojë gjërat që mëson. Nëse demokracia do të mbijetojë, ne duhet të mendojmë në mënyrë kritike për pasojat e makinerive tona. Duhet të mësojmë të themi jo, dhe si të mbështesim shërbimet sociale themelore, si gazetaria profesioniste, të cilën po e shkatërrojmë.

Ka qenë inkurajuese tek shihja këta muajt e fundit që murtaja e lajmeve të rreme dhe zgjedhja e Donald Trampit u kanë dhënë hov këtyre lloj pikëpyetjeve kritike. Por tekno-konsumizmi është ende një makineri infernale. Teknologjia digjitale është kapitalizmi me shpejtësi marramendëse teksa na injekton logjikën e vet të konsumit dhe promovimit, të monetarizimit dhe efektshmërisë, në çdo minutë që ne nuk jemi në gjumë. Mediat sociale mëtojnë se janë sipërmarrje komunitare, por ato janë gjithashtu një shfaqje posaçërisht e vrazhdë e ekonomisë së tregut të lirë. Modeli i tyre themelor është promovimi i vetvetes; nëse nuk poston, ti nuk ekziston. Kjo mund të mos jetë edhe aq e tmerrshme nëse jeni një person apo një kompani që shisni produkte; por kjo është e keqe për jetën e mendjes. Dhe është veçanërisht e keqe, do të thosha, për cilindo që dëshiron të shkruajë prozë serioze.

Shkrimtarëve të rinj u thuhet në ditët e sotme se nuk mjafton të shkruash një libër. Duhet të ndërtosh edhe një prani në mediat sociale me qëllim që të promovosh veten. Është e vërtetë se nga shkrimtarët është pritur gjithmonë një lloj promovimi i vetvetes. Unë po promovoj veten time tani, duke mbajtur këtë fjalim. Madje edhe Tomas Pinçoni e promovon veten kur, në mënyrë të famshme, nuk pranon të promovojë veten. Por, nëse u hedh një vështrim shkrimtarëve të shquar të Amerikës së Veriut të dhjetëvjeçarëve të fundit – Elis Munro (Alice Munro), Don Delilo (Don DeLillo), Denis Xhonos (Denis Johnson) – unë shoh individë që vendosin kufij të qartë. Elis Munro nuk bëhet krejt e padukshme – e kam parë të japë intervista -, por ajo ka punë më të rëndësishme për të bërë sesa të postojë në Facebook. Ajo ka punën e të qenmit Elis Munro për të bërë. Shkrimtarët që janë bërë model për mua janë ata që e ruajnë një lloj jete publike – të gjithë jemi pjesë e shoqërisë -, por një jetë publike të kufizuar. Shkrimtarët kanë audiencë dhe përgjegjësi ndaj kësaj audience, por ne kemi edhe përgjegjësinë për të qenë vetvetja. Është një akt drejtpeshimi. Dhe interneti e media sociale janë kaq joshëse, kaq shpejt të kënaqshme me përmbajtjen e tyre ngjitëse, saqë është fare e lehtë të harrohesh dhe të humbasësh në to.

Kur Karl Krausi fliste për një hapësirë imagjinare, apo nënkuptonte se ekzistonte një hapësirë e tillë, ai përdori fjalën «Geist» – fjalë e vjetër gjermane për «shpirtin». Ai e mendonte teknologjinë antitezë të atij shpirti. Vetëm një gjerman mund ta përdorë fjalën «Geist» pa siklet, por ka edhe mënyra amerikane për ta përdorur kritikën e Krausit ndaj internetit – të internetit si mënyrë jetese, si mënyrë e të qenmit njeri. Interneti në përgjithësi, dhe media sociale në veçanti, ushqejnë nocionin se çdo gjë duhet ndarë me të tjerët, çdo gjë është e përbashkët. Kur ndajmë punë a vepra kjo mund të jetë shumë e dobishme. Por kjo nuk funksionin aspak në fushën e prodhimtarisë letrare. Romanet e mira nuk shkruhen nga një komitet. Romanet e mira nuk shkruhen me bashkëpunim. Romanet e mira shkruhen nga njerëz që izolohen qëllimisht, dhe zhyten në thellësi, dhe i kumtojnë botës nga ato thellësi. Është e vërtetë se kumtimet e botuara të tyre pastaj janë të arritshme nga të gjithë, të ndashme me të gjithë – por vetëm në pjesën e fundit të konsumimit të produktit, jo në pjesën fillestare të prodhimit.

Ajo çka e bën një roman të mirë, përpos mjeshtërisë së shkrimtarit, është vërtetësia e tij në lidhje me subjektivitetin individual. Kur shkrimtarët flasin për «gjetjen e zërit tënd», ata nuk nënkuptojnë gjetjen e zërit të një grupi. Don Delilo njëherë më ka thënë se vetë koncepti i individit nuk do të ketë më kuptim nëse bota nuk do të ketë më shkrimtarë seriozë. Ne do të jemi thjesht një turmë. Prandaj përgjegjësia e shkrimtarit në ditët tona është themelore: të vijojë të jetë një individ, jo thjesht një anëtar i një turme online. Kjo është detyra jonë kryesore. Edhe kur e kaloj gjysmën e ditës në internet – duke kontrolluar postën elektronike, duke blerë bileta avioni, duke porositur mallra, duke kundruar foto zogjsh – më duhet të jem i kujdesshëm dhe ta kufizoj përdorimin e tij. Më duhet të sigurohem që të ruaj individin privat, sepse nga ky individ burojnë shkrimet e mia. Sa më shumë të më largojnë apo tërheqin prej tij, aq më shumë unë shndërrohem në një tjetër zëdhënës për gjërat që ekzistojnë tashmë. Si shkrimtar, unë rrekem t’u kushtoj vëmendje pikërisht atyre gjërave që njerëzit nuk u kushtojnë vëmendje. Unë përpiqem të mbaj në vëzhgim shpirtin tim me sa më shumë kujdes që të jetë e mundur dhe të përfytyroj gjëra që nuk gjenden gjëkundi tjetër përveçse brenda meje.

Askush këtu nuk më ka pyetur pse nuk jam në mediat sociale. Sidoqoftë kjo është përgjigjja ime për këtë pyetje.

Ndonëse nuk e kam pasur kënaqësinë ta ndjek Frank Shirrmaherin, e kam idenë se sa e madhe duhet të ketë qenë humbja – për botën në përgjithësi dhe për kulturën gjermane në veçanti – kur ai u nda nga jeta në moshë të re. Ka shumë lloje gazetarësh, dhe Shirrmaheri ishte gazetari i llojit më të mirë. Ai kishte dhunti për shitjen e gazetave, sigurisht, por ai ishte i përkushtuar t’i shiste ato në mënyrën e duhur: duke shmangur ideologjinë dhe duke bërë gazetën një forum për debat të ndërlikuar të temave thelbësore bashkëkohore. Mund të shtoj se ndiej edhe një lidhje personale me të. Ashtu si ai, edhe unë e nisa karrierën time të shkruarit me një angazhim të zjarrtë me veprën e Franc Kafkës; edhe unë e çmoj shkencën si një pjesë themelore të kulturës moderne; edhe unë kam një mosbesim të thellë për monopolet e teknologjisë që kanë pushtuar botën. Do ta kisha dashur shumë shoqërinë e Shirrmaherit, qoftë edhe vetëm për një mbrëmje. Është një nder i madh të pranoj këtë çmim në kujtim të tij.
12 tetor 2017

Përktheu nga anglishtja: Albert Sheqi 

[Këtë fjalim Jonathan Franzen e mbajti më 12 tetor 2017 në Zürich me rastin e pranimit të çmimit në kujtim të Frank Schirrmacherit, ish-botuesit të gazetës gjermane «Frankfurter Allgemeine Zeitung». Schirrmacher, i lindur më 5 shtator 1959, vdiq papritur më 12 qershor 2014. Ai ishte njëri prej publicistëve më të mëdhenj të historisë së re gjermane. Më 1999 ai editoi librin «Kryqëzata perëndimore. 41 qëndrime për luftën e Kosovës», një përmbledhje e shkrimeve të intelektualëve nga mbarë bota mbi intervenimin e NATO-s në Kosovë. Jonathan Franzen është njëri prej autorëve më të famshëm të letërsisë amerikane. Në kohë të lirë ai është vëzhgues i zogjve. Si i tillë ai para disa vitesh qëndroi në Shqipëri për të vëzhguar zogjtë që kalojnë mes Europës dhe Afrikës. Pas shkrimit të tij të botuar në «National Geographic» qeveria e Shqipërisë mori vendim të ndalojë për dy vjet gjuetinë e shpezëve. E.R.]

Copyright: dialogplus.ch
(Ndalohet ribotimi nga mediat të tjera).