Një roman për Beogradin e pistë

Një miqësi e prishur mes dy artistëve për shkak të plagjiaturës dhe një qytet – Beogradi! – si rreth i pështirë urban: mbi romanin madhështor «Ludwigu» të autorit hebraik David Albahari, i cili është lindur në Pejë në vitin 1948 dhe që nga mesi i viteve 90-të jeton në Kanada.

David Albahari: Duke e ditur se Kosova ka mjaft përkthyes të mirë nga gjuha serbe, sjellja e romanit «Ludwig» në gjuhën shqipe do të ishte një pasurim i fondit të letërsisë së përkthyer. Aq më tepër kur autori mund të quhet edhe pejan, krahas ekzistencës së tij si hebre, autor serb, emigrant, përkthyes, eseist etj.

Në viset shqiptare pakkush e di se David Albahari është me origjinë nga Peja. Ai u lind në këtë qytet të Kosovës perëndimore në vitin 1948, tri vite pas Luftës së Dytë Botërore. Nuk dihet shumë për familjen hebraike të Albaharit. Ai vetë në biografinë e tij shkruan se ka lindur në Serbi, pa hyrë në detaje. Deri më tani në gjuhën shqipe është botuar vetëm një libër i Albaharit, «Fytyra e vdekjes» (Rilindja, 1990), përkthyer nga Eqrem Basha. Sa për krahasim: në gjuhën gjermane janë përkthyer nëntë libra të Albaharit; vepra e tij deri më tani është përkthyer në 16 gjuhë. Fjala është për një autor «të gardës së parë të letërsisë bashkëkohore», siç e ka cilësuar gazeta zvicerane «Neue Zürcher Zeitung». Në romanet e Albaharit dominojnë temat e prekshme siç janë dashuria dhe tradhtia, faji dhe shpagimi, hija e së kaluarës në të tashmen, xhelozia në skenën kulturore etj.

Në romanin «Ludwigu» David Albahari rrëfen historinë e miqësisë dhe armiqësisë mes dy shkrimtarëve. Narratori është një shkrimtar i njohur, i cili flet për letërsinë me mikun e tij, me Ludwigun. Raporti i tyre është tepër i ngushtë, ata kalojnë shumë kohë bashkë, shpesh narratori pothuaj i nënshtrohet Ludwigut. Ata e kalojnë jetën si artistë në qarqet letrare të Beogradit, mes revistës «Knjizhevna reç», gazetave, televizionit dhe debateve të kafehaneve të zhurmshme dhe shpifarake të Beogradit. Narratori dhe Ludwigu flasin për tema të ndryshme, por njëra është mbizotëruese: ideja për të shkruar «librin e librave», një vepër që bën jehonë gjithandej në Serbi dhe Europë, madje në mbarë botën. Narratori flet shpesh për letërsinë dhe shkrimin e një romani, derisa ia pastron banesën Ludwigut dhe ky i fundit me akribi shënon në një bllok atë që thotë miku i tij shkrimtar. Një ditë Ludwigu boton romanin e shumëpritur, mbarë Beogradi feston, mediumet e lavdërojnë autorin deri në qiell, ekzaltohen me suksesin e tij, gëzohen që, më në fund, një shkrimtar i Serbisë e ktheu letërsinë e këtij vendi në Europë. Vetëm narratori nuk gëzohet. Në romanin e Ludwigut ai gjen plot fjali që i ka thënë gjatë bisedave me mikun e tij. Për narratorin nuk ka asnjë dilemë: gjatë miqësisë shumëvjeçare Ludwigu në mënyrë të paturpshme ka mbajtur shënime me thëniet e shokut të tij dhe i ka përdorur ato në gjithë romanin, që tani ngrihet në qiell nga skena kulturore e Beogradit. Që nga kjo ngjarje e rëndë, e cila ka shkaktuar prishjen e miqësisë, kanë kaluar shumë vite, por mllefi i narratorit nuk është zbutur fare. Romani lexohet si një furtunë e fjalëve të rënda, ai i ngjan një lumi të rrëmbyeshëm, i cili përlan çdo gjë që gjen përpara. Narratori ankohet se «përherë me zë më të lartë flasin ata, që më së miri do të ishte të heshtnin, derisa heshtin ata, fjalët e të cilëve do të të bënin mirë». Këtu ai i referohet sidomos «punëtorëve kulturorë» të Beogradit, të cilët nuk e shohin Ludwigun si vjedhës, por narratorin si dështak. «Më habit urrejtja e të tjerëve ndaj meje, por edhe urrejtja ime ndaj të tjerëve. Urrejtja nuk sjellë asgjë, kishte thënë Ludwigu njëherë, dhe me këtë pajtohem, ndonëse e urrej, sepse e ka thënë ai» – deri këtu, pra, mbërrin urrejtja e narratorit ndaj ish-shokut të tij.

Natyrisht, në rrjedhën e rrëfimit, narratori pendohet për rolin e tij nënshtrues ndaj Ludwigut, prej të cilit ndihet i keqpërdorur, ndonëse aty-këtu lexuesi nuk ndjen mëshirë për këtë situatë: narratori shpesh vullnetarisht bëhet shërbëtor i Ludwigut. Mësimi që narratori ka nxjerrë është: «Kur kam diçka për të thënë, e them; kur s’kam, heshti. Diku nga Talmudi e gjeta fjalinë e mençur <Mësoje gjuhën tënde të thotë jo> dhe me kalimin e viteve jam gjithnjë e më shumë i bindur se është mësimi më i mirë që kemi marrë gjatë udhëtimit tonë». Dëshpërimi i narratorit është aq i madh, saqë ai herë pas herë shkëlqen me formulime vetëshkatërruese si ky, për shembull: «Askush nuk mund të na urrejë si ne veten, madje edhe kur shohim se kjo vetëurrejtje ka pasoja katastrofale për neve, ne nuk ndalemi së urryeri vetveten, bile u bëjmë thirrje edhe të tjerëve të na ndihmojnë, në mënyrë që ta urrejmë veten me forca të bashkuara ndërsa ekziston diçka që mund të urrehet». Duke iu referuar miqësisë me Ludwigun, të cilin e ka çmuar deri në nënshtrim, narratori gjen këtë fjali: «E keqja është e keqe – edhe kur vjen nga njeriu më i ndershëm». Të tillë ai e paramendon tani Ludwigun, ndërsa dikur, kur ishin shokë dhe kur narratori kthehej në shtëpi dhe e gjente atë (Ludwigun) në banesë bashkë me gruan e tij, nuk kishte fuqi t’i thoshte ndonjë fjalë.

Përtej raportit mes dy shkrimtarëve, romani «Ludwig» është edhe një larje hesapesh me provincialitetin e skenës kulturore të Beogradit dhe me këtë qytet në përgjithësi, përfshirë edhe banorët e tij. Albahari është i pamëshirshëm ndaj Beogradit, në të cilin është formuar si autor dhe prej të cilit u largua në fund të vitit 1994 në drejtim të Kanadasë. Për qytetarët e kryeqytetit të Serbisë narratori nuk ka ndonjë respekt: «Beogradasit krijojnë një mendim të prerë, i cili bazohet në paragjykime dhe shpesh futen në bisedë pa qenë të gatshëm të dëgjojnë kundërargumentet». Pastaj: «Beogradasit qeshin përherë, por duhet të ruhemi nga kjo qeshje, sepse ajo nuk zhduket as kur shohin se si dikush juve u ka futur thikën në shpinë». Mungesa e dhembshurisë me viktimën duket se e karakterizon së paku skenën që e përshkruan narratori, ndonëse shpesh furtuna e fjalëve të rënda rrok krejt Beogradin, i cili hiqet si qytet tolerant dhe s’është aspak i tillë, siç nënvizohet në roman: «Nuk më zë vend në kokë se si një qytet me plot ardhacakë, siç është Beogradi, mund të kultivojë një armiqësi të tillë kundër ardhacakëve të rinj, duke shpikur të gjitha emërtimet fyese për ta dhe as që bëhen përpjekje për të fshehur qëndrimin refuzues kundër tyre. Fyerjet raciste në Beograd janë aq të rëndomta sa edhe përshëndetjet, për këtë jam bindur disa herë». Prandaj, Albahari, përmes narratorit, shkruan: «Bindja më e pikëlluar e gjoja beogradasve vendas është se jetojnë në një metropol». Në këtë qytet, vazhdon ai, «…kurrë nuk je i sigurt nëse gjendesh në një metropol apo në një fole provinciale, pasi që në çdo kohë mund të ballafaqohesh me persona apo me ngjarje, të cilat assesi nuk i përgjigjen frymës së metropolit…», për të vazhduar pastaj: «…ky qytet gjendet në një agoni të përhershme, duke u luhatur andej-këndej mes asaj se çfarë nuk dëshiron të jetë dhe prapë është dhe asaj se çfarë dëshiron të jetë dhe nuk është».

Në mënyrë therëse-elegante Albahari në romanin e tij prek edhe politikën serbe, konkretisht rolin e saj në njollosjen e intelektualëve të parehatshëm. Si shembull ai përmend rastin e Danilo Kishit, i cili ishte një kritik i madh i nacionalizimit serb, i politikës represive ndaj shqiptarëve në Kosovë dhe në përgjithësi i degradimit kulturor të hapësirës jugosllave në fund të viteve 80-të. Të shohim në vazhdim se si e përshkruan Albahari rastin e Danilo Kishit: «Një gjë, ndërkaq, më duhet ta shpjegoj pikërisht për shkak të qytetit, në të cilin ndodhi e gjithë kjo dhe ende vazhdon të ndodhë, pra për shkak të qytetit të Beogradit, i cili, sa herë që i teket, tregon dhëmbët e vampirit, i lumtur se është duke ia pirë gjakun dikujt dhe më shumë se kaq: i pangopshëm, që nuk pushon, derisa në damarët e viktimës rrjedh një pikë e lëngut të kuq. Madje edhe kur viktima është e sëmurë për vdekje, këtë nuk e pengon kjo orgji provinciale, ky ritual i pasionit të verbër dhe kjo xhindosje, siç e kishte përjetuar para shumë vitesh Danilo Kishi. Ai u përpoq të arratiset, sepse nuk e kishte kuptuar se helmi i vampirëve tashmë po ndikonte në trupin e tij dhe, siç do të shihej së shpejti, çdo arratisje do të ishte e kotë. Koka e tij ra e lodhur në një jastëk në mërgim, ku shpirti i tij do të mbes përherë, ndonëse trupi i tij u soll në Beograd, ku para trupit të tij u përkulën me hipokrizi të njëjtit njerëz, të cilët më parë aq egërsisht e kishin damkosur me një vulë si një lopë, e cila dërgohet në dërrasën e kasapit».

Albahari nuk lë pa përmendur shpesh sidomos hipokrizinë e qytetarëve të Beogradit. «Përherë më ka neveritur hipokrizia e beogradasve: nga njëra anë të çojnë në qiell, të nderojnë shumë, si atëherë kur Alain Ginsberg erdhi bashkë me Peter Orlowskin dhe salla e Qendrës Kulturore Studentore apo e Shtëpisë së Kulturës, nuk më kujtohet tamam, nuk e zinte turmën e vizitorëve, por pastaj, kur ata dy pas shfaqjes braktisën skenën, flitej vetëm për prirjet e tyre seksuale». Muhabetet për jetën seksuale, për preferencat intime të tjetrit në Ballkan zhvillohen me obsesion marramendës. Nëse dy burra të ulur në një kafehane të Beogradit, Sarajevës, Zagrebit apo Prishtinës brenda 30 minutave nuk e lavdërojnë veten si «hero seksual» ose nuk bëjnë ndonjë koment vulgar mbi hiret e ndonjë femre që kalon atypari, atëherë ata zor se janë vendorë, ballkanas. Sa i përket Prishtinës, e cila nganjëherë, në çaste mendjemadhësie simpatike, vetëquhet dhe vetëthirret si metropol, më së miri vlejnë këto fjalë në romanin «Ludwig», që mund të merren si krahasim: «Shumë herë e kam dëgjuar thënien se Beogradi qenkësh një metropol, një thënie prej së cilës papritur më djeg urthi, pastaj më duhet të marrë të gjitha tabletat për të ndalë thartirën, e cila me ngjitet përpjetë dhe kërcënon të shpërthejë nga goja». Albahari nënvizon sidomos mungesën e mëshirës, mungesën e gatishmërisë për kompromis në kryeqytetin serb: «Kur Beogradi merr një vendim, pa marrë parasysh nëse bëhet fjalë për shpallje lufte apo për një polemikë letrare, çdo fjalë tjetër është e tepërt. Të flasësh pastaj do të thotë të harxhosh fjalë pa nevojë, sepse veshët e Beogradit janë aq të mbyllur si të shoqëruesve të Odisesë, kur lundroi pranë sirenave». I tillë, pra, është ky qytet, ky biçim-metropol, në sytë e narratorit: «Beogradi i takon atyre qyteteve, në të cilat publikisht kërkohet sjellje e moralshme, derisa tinëz të gjithë fundosen në moçalin e amoralitetit. Popët flenë me djem të vegjël, gra të martuara me dinakëri joshin në shtretërit e tyre nxënësit e fillores, policët dhunojnë prostituta, ultranacionalistët kërcënojnë homoseksualët dhe masturbojnë njëri-tjetrin në një akt të vëllazërimit ritual, mësueset vijnë në shkollë me bluza të tejdukshme dhe me fustane të prera deri te kofshët, politikanët fotografohen me gratë e tyre dhe pastaj vizitojnë dashnoret e tyre, studentet duan të flenë me profesorë në shkëmbim të notave të mira, mjekët ua prekin pacienteve veshjet e brendshme, madje edhe atëherë kur i kontrollojnë vetëm për shkak të ndezjes së bajameve dhe kjo nuk është e tëra, ky është vetëm fillimi».

Në këtë atmosferë dekadence më së shumti vlen paraja. Këtë e thotë qartë edhe narratori: «Beogradi e ka një dobësi për njerëzit të cilët arrijnë sukses material dhe, i verbuar nga shkëlqimi i parasë, është i gatshëm t’ua falë të gjitha, por asgjë nuk u falë atyre që marrin guximin të thonë diçka kundër këtyre të parëve. (…) Kur dua të di diçka për Beogradin, nuk më duhen mediumet serioze, të cilat merren me vetveten, më me qejf marrë gazetat gazmore të bulevardit, në të cilat mbizotërojnë femra gjysmë të zhveshura, politikanë që zgërdhihen dhe sportistë të të gjitha disiplinave». Sërish, në këtë atmosferë, shumëçka është shkëlqim i rrejshëm. Ta zëmë emancipimi i femrës. Narratori i Albaharit thotë: «Kur i dëgjon gratë në Beograd duke folur, ta merr mendja se ato i kanë realizuar të gjitha të drejtat e tyre, por kur kruan pak në sipërfaqe, atëherë shfaqet bota e errët mashkullore, në të cilën gruaja është vetëm një objekt kënaqësie, një kafshë shtëpiake, që pastron banesën dhe mban rendin, derisa zotëria e kalon kohën e lirë krejt sipas qejfit dhe këtë e arsyeton me fjalët se kafsha shtëpiake këtë e pret prej tij dhe ai bën vetëm atë që kërkohet prej tij».

Po aq refuzues ky qytet është edhe ndaj humbësve: «Beogradi i do humbësit po aq pak sa ardhacakët, dhe unë isha mbase ardhacak dhe humbës, domethënë një mëkatar i dyfishtë, një mrekulli që unë ende isha gjallë». Në dëshpërimin e tij narratori, i cili nganjëherë duket se vuan edhe nga xhelozia paranoide, blen edhe një revole, të cilën e mban në shtëpi, mes të brendshmeve të gruas së tij. Arma ka efekt qetësues për të. Në çaste mllefi ai luan me të, por një ditë pyet veten: «Nëse nuk jam në gjendje ta shkrepë, pse më nevojitet një revolver?» Në fund narratorit nuk i mbesin shumë fjalë: «I tillë është Beogradi: nëse rri këtu, i bie pishman, nëse largohesh, po ashtu i bie pishman».

Monologu obsesiv prej 152 faqesh është një refleksion sa dinak aq edhe madhështor, i shkruar me mjeshtëri nga David Albahari, i cili në Serbi njihet jo vetëm si autor, por edhe si përkthyes i Nabokovit, Pynchonit dhe Cooverit. Duke e ditur se Kosova ka mjaft përkthyes të mirë nga gjuha serbe, sjellja e romanit «Ludwig» në gjuhën shqipe do të ishte një pasurim i fondit të letërsisë së përkthyer. Aq më tepër kur autori mund të quhet edhe pejan, krahas ekzistencës së tij si hebre, autor serb, emigrant, përkthyes, eseist etj.