Në kthinat e «Pavilion K»

Mbi ekspozitën e Maksut Vezgishit.




Askush s’i binte në fije këtij njeriu. As kush ishte, as si fliste, e as me çka merrej, askush s’e dinte. Llaf i vetëm i sigurt ishte se jetonte në bogazin K, por tutje as adresën e saktë nuk ia dinim. Kohë pas kohe papritur shfaqej në mëhallë, por shpejtë zhdukej në sfondin e kësaj rrugice, që zakonisht i kishte muret e lyera me të bardhë e me një shirit me ngjyrë të zezë (karaboja) të tërhequr përfundi në tërë gjatësinë e saj. Në fillim flitej se kjo punë kishte të bënte me mantelin e gjatë e të zbehur që valëvitej pas hapave të tij. Doemos duhej të ishte një mantel i magjistarit, u tha. Por kjo nuk ishte e vërtetë.

Disa thoshin se ishte arkitekt, e disa të tjerë gazetar. Herën tjetër thoshin se ishte regjisor dhe se në çantën e madhe pas krahut e mbante një kamerë. Pastaj mendohej se ishte dizajner, apo ndoshta gazetar, piktor a rrobaqepës. Aq shumë hamendësohej për të, sa një ditë vura bast me shokun e klasës, i cili këmbëngulte se tipi ishte me profesion agjent sekret, prandaj askush s’mund ta zbulonte natyrën e tij. Ndërsa unë u lidha se ai punonte diku jashtë vendit dhe se ishte inxhinier në një fabrikë të lodrave, prandaj rrallë e përmallë duket në mëhallë. «Aty duhet të ketë mësuar trikun se si të zhduket sa hap e i mbyll sytë», i pata thënë shokut në besim.

Dikush patjetër duhet t’i kish treguar për bastin tonë. Pasditen e njëjtë, deri sa luanim me top, befas na u shfaq në oborr. Pa u përshëndetur ma zgjati një qese najloni që e mbante në dorë dhe më tha: «Jepia këto babës dhe thuaj që i ka ba selam Menduh abi». Buzëqeshi lehtë dhe iku.

«Ah, është Maksuti, që studion në fakultetin e axhës», më pat thënë nëna deri sa e zbrazte qesen me molla. «Rahmetli gjyshi i tij dhe gjyshi yt kanë qenë djem të tezës», më rrëfeu. Kështu iu zbulua emri dhe profesioni i tij. Për më tepër doli se e kisha edhe kushëri.

Vendi më i preferuar i gjeneratës sime kishte vetëm 15 metra katrorë. Dyshi, siç quhej – kishte vetëm dy tavolina me nga katër karrige, do pasqyra të mëdha në mur, «shankericë» prej mermeri të bardhë në mes, mermer të zi nën këmbë, banak me aparat për kafe espreso dhe një banjë të vogël pranë saj. Në dukje nuk i bije në fije kurrsesi. Format gjeometrike nuk përkonin me impresionet e qytetit të lashtë. As e bardha verbuese që zotëronte hapësirën nuk e kishte ngjyrën e gëlqeres.

Ndryshe nga qyteti im i patinuar, Kafiçi nr.2 vezullonte gjithandej. Hapësira të cilën e kishte rregulluar Maksuti, kishte një ngrohtësi të pakuptueshme, kështu për do vjet me radhë mbeti strofulli ynë i preferuar dhe na zinte krejt, krejt klasën time prej nja dyzet nxënësish.

Ato vite, shoku im i klasës që gjithmonë ëndërronte të bëhej aktor, me çykë të zorit më pat bindur t’i bashkangjitem një trupe të aktorëve si rezervist. Kishte aty çika të bukura që ushtronin një shfaqje teatrale pa fjalë, por nuk ishte balet. Kishte edhe korniza por nuk ishte ekspozitë. Në binën me pak drita e elemente minimale, Maksi e kishte kontrabanduar një rrëfim të abstraktum me lëvizje që të bënin të ndihesh si zog në ajrin e kaltër.

Më vonë, kur kohë pas kohe më vinte në dorë ndonjë gazetë prej Kosove, zbulova se Maksi ishte shiftuar në dizajner/grafist. Fontet groteske, katrore e jotipogjenike në publikime, të radhitura me rregulla tipografike të përmbysura, dukeshin si gjurmët e rrotës së traktorit në arë. Aspak më mirë nuk kalonin as fotot përcjellëse të shkarravitura, të shkëputura dhe sërish të përmbledhura në faqet e revistës K.

E kisha një ide por nuk guxova me i thanë. Pas shumë vitesh një ditë u shfaq befas (si zakonisht), ma la një copë letër të palosur në tavolinë dhe iku. Në letër kishte të shkruar një poezi. Një poezi me kujtime të shkëlqyera nga qyteti i tij. Se cili qytet ishte – kush e di? Por dikush patjetër duhet t’i kish treguar për këtë bast. Një herë moti edhe vetë kisha ëndërruar këto vargje, veç renditjen e fjalëve ia kishte ndryshuar.

Kështu disi kohë pas kohe, gjithmonë më rastiste ta takoja në mes të ndonjë ndërmarrjeje të tij. Herë duke instaluar në shesh, herë duke arnuar, herë duke ngjyrosë murin e shtëpisë e herë duke pikturuar. As sot e kësaj dite nuk e di me thanë se a është ma shumë arkitekt a dizajner, poet a regjisor, piktor a inxhinier, agjent a terzi, ndërhyrës shkarravitës a ndërtues konstruktiv. S’ka kush i bie në fije kësaj pune, por prej krejt këtij udhëtimi në kohë, një mostër më përsëritet çdo herë.

Maksi i merr gjërat e gjithëditura, i këput, i shumëzon, nganjëherë edhe i copëton dhe pastaj prej fillimit të gjitha i rikonstrukton. S’ka lidhje harxhi. E gjithëditura mund të jetë flamuri amerikan, zëri i myezinit, armatura në shtyllë, fonti Helvetica, buzëqeshja e Monalizës, ngjyra e zezë, a plisi i bardhë. Por përbërësit e secilës, ai duhet t’i zbulojë vetë – fije për fije, shkronjë për shkronjë e atom për atom. I vyen me zbërthye. Pastaj vazhdon si ai çun i vogël që i ka trashëguar lego-kubëzat prej kushëririt të madh, duke rikrijuar kullën pa shikuar librezën me skicë. Kjo është rruga e tij supreme për gjetjet që krijojnë ndjenja të reja e të pastra. Rrafsh si ajo kur ulesh përballë një vajze i dashuruar.

Me flutura në bark, instalacioni i flamurit amerikan i ndërtuar prej materialit që përfundon në deponitë ilegale, palltot përmbys të arnuara, shiltet e zhveshura të odave apo syretet e grisura në Pavilion K, janë rikrijime nga të gjithëditurat me një formulë të saktë matematikore pas vetes. Po unë nuk mund të ju them këtë formulë, ngase ende si kam ra në fije.

Veçse mund t’ju përcjelli një ndjenjë: parmbrëmë deri sa kaloja para eksponateve në Galerinë e Arteve, m’u kujtua sipërfaqja e mureve e gëlqerosura me shiritin e zi përfundi që ia krijonte një sfond të errët luleve të shndritshme të radhitura pranë shtegut me kalldrëm i cili shpinte te kapixhiku i kojshive prej nga, kapixhik më kapixhik, mund të vizitoja të gjitha bahçet e bukura të mëhallës K hiq pa dalë në sokak. O sa m’u bë qejfi që e takova përsëri. Shumë më kishte marrë malli për të.