Ne kemi nevojë për klithmat e tyne…

Rrno për me tregue – asht nji maksimë që hap shumë libra që flasin për vdekje, por marrin anën e jetës e s’mramti herë e ka përdorue At Zef Pllumi, intelektuali ma i persekutuem nga regjimi diktatorial shqiptar. Po e kanë përdor beli edhe shkrimtarë të mdhaj si Marquez. Albumi i Naxhije dhe Blerim Gashanit «Vjeshtë e ngrimë» – ndonëse libër kujtese që për subjekte trajtimi shkrimor i ka të afërmit e tyne – motrën e madhe Mihanen, djalin e saj Valmirin dhe të shoqin Ademin - asht nji zâ (duet) i ndërgjegjes njerëzore që grish për t’mos harrue! E ky zâ nuk fal as nuk harron, por nuk lyp as hakmarrje!

Foto: Shutterstock



Këto copa shkrimesh elegjiake, por që rrezatojnë forcën e mendjes dhe shpirtit, na vijnë si paralele me të sotmen e vdirun e t’zverdhun, në paralele me jetët e personazheve të gjalla që janë për me u vajtue në kushte lirie, pra këto copa shkrimesh e poezish nuk janë sall in memoriame të rëndomta. Janë grishje për me reflektue përmes artit letrar: Ç’asht liria? Atë ma së miri e thonë tregimet për Gentin dhe Meritën. Të gjallët!

I kam lexu shumë nga poezitë e Naxhijes po edhe shkrimet diskursive e refleksionet e Blerimit. E para, shpalos brishtësinë e dashurisë përpara krajatave të jetës, kurse ato pak çaste gëzimi i shpreh përmes dhembshunisë për tjerët, i dyti e naltëson lirinë, tu e shmang lehtësisht krekosjen e mburravecninë – se në Kosovën e masluftës asht kriju arkimoda e fundit me fabrikue heroizma t’pa qenë e me dhanë certifikata për patriotizma – porse, Blerim Gashani ngulmon me i thanë gjânat e shëmtueta dhe me i kritikue veset e kësaj shoqnie.

Shkrimi tij asht i mbruejtun me dije e vetëdije për historinë, e t’gërshetueme me artin letrar n’mendje t’thellueme dhe n’dashuni për atdheun e kosovarëve.

Naxhija, ndjeshmëninë e saj e shpreh me verbin poetik t’ekonomizuem, duke e pjekë stinëve të shpirtit – duke pa sikur – vërtet bubullima sapo t’ka shkrep n’çerpik…

Ose duke «ia shkrep» hanën fytyrës, si nji blic fotoaparati njatij udhëtari, të syrgjynosuni o të humbuni udhësh – mes territ o stuhisë – e di (e beson) se do të dalë hëna dhe i mbushun me shpnesë, ai ecë dhe merr anën e jetës kundër vdekjes, harrimit…

Vëllau Blerimi, i bëhet asaj edhe lexuesi po edhe kritiku i parë: «Në poezinë e Naxhës nuk vringëllijnë shpatat, nuk dëgjohen krisma pushkësh, nuk ka fishekzjarre e parada fitoresh epike…». Pra, Naxhije Gashani në kulm të dhembjes shkruen për dashuninë, sepse vetëm dashunia mundet me e zbutë dhembjen, vetëm shembshunia mundet me e zbutë egërsinë njerëzore që bahet rëndom në emen të nji atdheu e të nji flamuri…

Ajo e sheh të motrën të gjallë edhe sot pas 19 vjetësh: «Më vret në të kujtoj të vdekur». Naxhije Gashani shkruen dhembjen e saj për të motrën në poezi si në pergamenë, si me e gdhend e vrrague në zemrën e saj: «Kanë zë ndonjëherë dhimbjet oshëtijnë». Dhe përmes shkrimit motra e vëllau, Naxhija dhe Blerimi, i ngrehin përmendore fjalës (mbi fjalën e saj e ngrehin të tynen fjalë…) motrës ma t’madhe. Ata nuk falin, as nuk harrojnë. Ata nuk protestojnë pse nji ushtri fashiste u hyn Deliajve në oborr dhe ua vret andrrat, porse protestojnë (veçmas Blerimi) përse kemi nji klasë politike mburravece dhe t’padijshme, nji shkollë t’keqe dhe kaq pak andrra jete…

E Naxhija thotë: «Të kujtoj sot për të mos harruar / Nesër».

Blerimi i jep hijeshi mendimit me largpamësi dhe erudicion – edhe kur fabula e tij asht lokale – edhe kur rreket me i zbërthye kodet e jetës, luftës e paqes, politikës e kulturës…

Unë jam i lidhun kryeherësh me dhembjen e familjes Deliu, veçantë me dhembjen dhe trishtimin për vrasjen e nji fëmije – fëmija që tronditi botën – rastisi të ishte Valmiri. Valmiri dy vjeç, i cili u gjet i vramë me biberon në gojë…

Unë kam shkrue nji copë shkrimi tek «Zëri» që ditën kur Valmiri u gjet i vramë ende pa e marr vesh hipokrizinë njerëzore, ende pa e kuptue se sa mizori ka në këtë botë.

Vlamir Deliu – vra nga nji shtet i fashistizuem – që në ushtri s’kish thirrë dot mbretna po batakçi të ligj… Ndërsa për Valmirin ajo e thotë me verb poetik pikësëpari atë që e kisha thanë atëbotë – të duhunën – hipokrizinë e botës politike karshi nji tragjedie njerëzore, përballë nji fëmije që ende nuk e di ç’asht liria. «Një trohë fëmije të bëhej fli lirie / Pa ditur e pa ëndërruar se ç’është ajo / Ishte aq i vogël e plaga aq e madhe».

Unë kam shkrue 35 vjet me radhë kronika për vdekjen dhe lirinë, sepse liria e Kosovës u mboll ditën që u vra Valmiri dhe krejt këtë moshë ia fali Kosovës për të cilën e vranë Valmirin, ende pa e ditë se pas tij ka me u ngritë një vend i lirë – i quejtun Republika e Kosovës – ku rriten plot Valmira!

Më 26 shtator 1998, në Abri të Epërme, forcat serbe kryen një nga masakrat më të tmerrshme, gjatë luftës në Kosovë 1998-1999. Në shtator 1998 kam shkrue tek «Zëri» shkrimin me titull «Valmiri i Abrisë shkakton krizë planetare» – në këtë ditë u vranë e u masakruan 23 anëtarë të familjes Deliu, në mesin e tyre gra, fëmijë e pleq, nga mosha gjashtë muajshe e deri në 94 vjeçare. «Në tanë historinë e tyne, shqiptarët kanë ba fli në altarin e lirisë, sikur në parahistori kur popujt e lashtë u banin fli perëndive të tyne, ndërkaq që nuk kanë qenë në gjendje, asnjëherë në historinë ma t’re, që të reagojnë politikisht dhe ushtarakisht drejt realizimit të interesave të tyne nacionale. Prandej, kjo politikë e shurdhët dhe e padenjë që t’i prezantojë dhe mbrojë interesat e shqiptarëve gjithnji ka ecë prapa një kurbani, përmes të cilit sikur e kanë joshë drejtësinë hyjnore (…)

Masakra e Abrisë mbi civilët e pambrojtun, kur sëpata mesjetare serbe ra mbi familje të tana siç ishte rasti i Deliajve dhe në këtë plojë, nji fotogarfi e fëmijës rreth nji vjeç me emnin aq engjëllor, Valmir, si të gjithë fëmijët tanë, fluturoi tek hyjnitë dhe me forcën e vdekjes sfidoi planetin dhe e grishi atë drejtësinë hyjnore që aq shumë u ka mungue njerëzve në këtë nënqiell. A po u kthehen shqiptarëve hyjnitë e braktisuna (ata e patën vra Zotin). Po, por ky rikthim rëndom kërkon fli. (…)

Valmiri e çoi Kosovën në OKB, në Këshillin e Sigurimit ai ka ba nji Rezolutë!

Valmiri i flijuem me «cuclen» e përgjakun krahaqafe, e rizgjoi vullnetin tek krenat e NATO-s për me e mbrojtë qytetnimin. Andaj për me u varrosë sëpatat serbe u desht me u ba gati sëpatat që bien nga qielli («Tomahawk», idiomë simbas sëpatave të indianëve.) Prandej, që nga vdekja e Valmirit nën sëpatën serbe, kjo shfaqje nuk u përket ma shqiptarëve, por Zotnave: Të qiellit dhe të Tokës!»

Blerim Gashani në shkrimin «As nuk kam harruar, as nuk kam falur» përvijon dhembjen për tjetrin që asht ne – t’pafuqishëm përballë egërsisë – dhe t’braktisun nga pjesa tjetër e njerëzimit. Ai e nis shkrimin me fabulën e Avram Grant-it, që shpreh respektin për klithmën e viktimave të Holokaustit: «Kur e pyetën ish-trajnerin e Chelseat, Avram Grant, se çfarë do të bënte tash kur është shkarkuar nga posti i kryetrajnerit, me gjakftohtësi ishte përgjigjur: «Sivjet nuk do të bëj pushime, sepse ende nuk e kam dërguar djalin tim të tretë për vizitë të monumenteve të Holokaustit!»

Gashani në vazhdim e thotë tregimin ma tragjik të tjetrit, dramën kulmore të mikut të tij kur ai ishte dëshmitar fatkeq i një ngjarjeje të tmerrshme gjatë luftës në Kosovë.

«I strukur nën gjethet e thara të një lisi, pa asnjë rrugëdalje, duke pritur atë çfarë po i sillte fati (…) Forcat serbe i kishin rrethuar civilët dhe kishin filluar të shkrepnin armët e tyre të çdo lloji. Miku im ende e ka në vesh klithjen e një djaloshi 12-13 vjeçar, që e kishin marrë plumbat e parë. Plumbi ia kishte prerë çdo fuqi tjetër, përveç zërit. Dhe, djali, nën një agoni të trishtueshme paska filluar të thërras për ndihmë. Për një ndihmë që s’i erdhi kurrë.

Xhelatët vazhdonin të vrisnin të tjerë aty rreth e përqark dhe djaloshi thërriste. «O babë, o baba jem» ende buçet në veshët dhe zemrën e mikut tim. (…)

… po u them se përmes shpirtit të mikut tim, unë ende dëgjoj klithmat e djaloshit për ndihmë. Thellë në shpirtin tim unë ende dëgjoj grahmat e tij të fundit. Sytë e tij të pashpresë ende më (na) shikojnë. Pamja e një djaloshi 12 vjeçar që vdes ngadalë dhe dhunshëm më mbështillet me fotografinë e kandidaturave të reja për integrime europiane. Dhe s’mund të mos klith me sa zë që kam: unë as nuk kam harruar as nuk kam falur! Ende jo!»

Hanna Krall duke shkrue për «Shoah» – dita e kujtesës për hebrejtë e vramë gjatë Holokaustit – thoshte se viktimat nuk kanë nevojë për ne – ne kemi nevojë për klithmat e tyne, për me kujtue – e askujt ma shumë e ma ngat se Hanna Krallit nuk i ngjan fati i kësaj familje fisnike të Drenicës – çmimi që ky popull ka pague për liri asht shumë i naltë, prandej na nuk guxojmë me e lëndue lirinë, sepse i gjason lëndimit të Valmirit!

Tregimi ma i fuqishëm (tregim gazetaresk) i Blerim Gashanit «Ushtari Rajan dhe pesë vëllëzërit Dvorani» asht epik. Epik po aq sa filmi i Spielbergut. Dhe pyetja e tij asht prekje e ndërgjegjes: «A s’do të duhej ta njohim Hajrizin?!» (Epo sikur të shkonin punët qysh ishin idealet e kosovarëve të viteve të luftës, ky tregim pas lufte (besoj me skenar të shkruem nga vet Blerimi) m’asht pikë me thanë se do të ishte filmi më i madh i luftës së Kosovës.)

«Shqiptarët e dinë se ushtari Rajan ishte i vetmi që kishte shpëtuar nga 4 vëllezërit e familjes amerikane. Por, shih çudinë, nuk e dinë se 40 kilometra nga kryeqendra, jeton Hajriz Dvorani, i vetmi që ka mbijetuar nga gjashtë vëllezërit e tij. Pesë vëllezërit e tij janë vrarë nga serbët në pranverën e vitit 1999. Hajrizi ishte dymbëdhjetë vjeç, kur murtaja e fashizmit serb kishte kositur pesë (5, nuk është gabim) vëllezërit e tij. A s’do të duhej ta njohim Hajrizin – Rajanin kosovar?!»

A s’do të duhej vërtet ta njohim Mihanen… po edhe ta kemi nji statujë të shikimit të (n)grimë të Hajrizit – njatij shikimi eternal të tragjedisë njerëzore, kur para syve i vriten pesë vllazën! A s’do të duhej të kemi çerdhe ma t’mira për Valmirat, e shkollë ma t’avancueme për meritat?

Të kemi pos tjerash edhe «Ditën e kujtesës» – Shoah kosovar?

Mars 2017, Prishtinë