«Me vetëdije kam kundërshtuar që ta humb gjuhën amtare»

Më 28 tetor 1964 televizioni gjerman emitoi intervistën legjendare të publicistit gjerman Günter Gaus me filozofen e famshme Hannah Arendt. Në fillim të bisedës ata shtjellojnë raportin mes filozofisë dhe teorisë politike, pastaj aspektin e roleve gjinore dhe sidomos procesin gjyqësor kundër Adolf Eichamann-it në Jeruslaem. Në këtë intervistë Arendt flet për fëmijërinë e saj në Gjermaninë naziste, jetën e saj si hebraike - dhe rëndësinë e gjuhës amtare. Intervista botohet për herë të parë në gjuhën shqipe.

Hannah Arendt.



Zonja Arendt, ju jeni gruaja e parë mysafire në këtë seri portretesh, një grua, sipas mendimit të përgjithshëm, me profesion pa dyshim tejet mashkullor – filozofe. Pas kësaj fjale hyrëse, do të kaloja në pyetjen e parë: a e vlerësoni rolin tuaj në rrethin e filozofëve, pavarësisht respektit dhe nderimit që u bëhet, si diçka të veçantë, apo me këtë e prekim problemin e emancipimit të grave, për të cilin thoni se për juve nuk ekziston?

Kam frikë se së pari më duhet të protestojë. Unë nuk i përkas rrethit të filozofëve. Thirrja ime – nëse ende mund të flitet për të – është teoria politike. Me asgjë nuk ndihem si filozofe. As nuk mendoj se jam pranuar në rrethin e filozofëve, ashtu siç u shprehët me mirësi. Në fjalën tuaj hyrëse e theksuat edhe një çështje: ky është profesion mashkullor. Kjo nuk do të thotë se do të mbetet kështu. Një ditë me siguri edhe një grua do të bëhet filozofe…

Unë ju konsideroj si filozofe…

Dëgjo, nuk mund të bëj asgjë kundër kësaj, por sipas mendimit tim unë nuk jam e tillë. Filozofisë i kam thënë lamtumirë prej kohësh. Siç e dini, e kam studiuar filozofinë, por kjo nuk do të thotë se edhe jam bërë e tillë.

Megjithatë, do të doja – më vjen mirë që arritëm deri në këtë pikë – të ma shpjegoni më për së afërmi ku e shihni ju dallimin ndërmjet filozofisë politike dhe punës suaj si profesoreshë e teorisë politike. Kur mendoj për disa nga veprat tuaja, siç është për shembull «Vita activa», megjithatë do t’ju renditja në mesin e filozofëve, për aq kohë sa saktësisht nuk ma definoni dallimin.

Shikoni, dallimi është në vetë thelbin. I shmangem termit «filozofia politike», për shkak se është shumë i ngarkuar me traditë. Kur flas për gjëra të tilla, në mënyrë akademike ose jo, gjithmonë e përmend se ndërmjet filozofisë dhe politikës ekziston një tension i gjallë. Në mënyrë të veçantë, ndërmjet njeriut si qenie filozofike dhe vepruese ekziston një tension që nuk ekziston në filozofinë e natyrës. Filozofi qëndron kundër natyrës, sikur edhe të gjithë njerëzit tjerë. Kur mendon, ai flet në emër të të gjithë njerëzimit. Por në raport me politikën, ai nuk është neutral, e kështu është që nga Platoni.

Ju kuptoj çfarë doni të thoni.

Dhe, kështu te shumica e filozofëve ekziston një lloj armiqësie ndaj politikës së përgjithshme, përveç Kantit. Kjo armiqësi është e rëndësishme edhe për shkak se ajo nuk është personale. Ajo është në thelbin e këtyre gjërave.

Nuk doni të merrni pjesë në këtë armiqësi ndaj politikës, sepse mendoni se ajo do ta rëndonte punën tuaj?

«Unë nuk dua të marr pjesë në armiqësi», është formulim i shkëlqyeshëm. Dua që politikën ta shikoj në mënyrë të paanshme.

E kuptoj. Por, kthehemi edhe një herë te çështja e emancipimit: a e keni pasur këtë problem?

Po, ky problem sigurisht që ekziston. Unë në fakt jam e modës së vjetër. Gjithmonë kam menduar se janë disa profesione të caktuara që nuk janë të përshtatshme për gratë, që nuk u shkojnë, nëse mund të shprehem ashtu. Nuk duket mirë kur një grua jep urdhra. Do të duhej t’i shmangej këtij pozicioni, nëse ajo do të dëshironte ta ruante feminitetin e vet. Se a kam të drejtë apo jo, nuk e di, por personalisht, me më pak a më shumë ndërgjegje, unë kam menaxhuar ashtu. Ai problem për mua personalisht nuk ka ekzistuar kurrë. Thjesht, e kam bërë atë që kam dashur.

Puna juaj – ende do të merremi me detajet e saj – është veprim i orientuar drejt njohjes së kushteve për shfaqjen e veprimit politik dhe sjelljes. A dëshironi që me këto veprime të shkoni edhe në gjerësi, apo mendoni se kjo në ditët e sotme nuk është e mundur – apo efekti i gjerësisë ju duket anësor?

Nëse duhet të përgjigjem sinqerisht, më duhet të ju them që kur filloj të shkruaj aspak nuk më intereson se çfarë ndikimi do të ketë.

E kur shkrimi ka përfunduar?

E atëherë edhe unë kam përfunduar me të. E dini, për mua është e rëndësishme ta kuptoj, unë duhet ta kuptoj. Në këtë të kuptuar te unë hyn edhe shkrimi. Shkrimi është pjesë e procesit të të kuptuarit.

Kur ju shkruani, shërben kjo për t’i çuar më tej njohuritë tuaja?

Po, sepse me këtë i përcaktoj gjërat. E marrim me mend se dikush e ka një kujtesë shumë të mirë, ashtu që vërtet arrin t’i mbajë të gjitha ato që dëshiron: duke pasur parasysh se unë jam dembele, dyshoj se në këtë rast do të shkruaja ndonjë gjë. Ajo çfarë më intereson është vetë procesi i të menduarit. Kur e kam atë, atëherë personalisht jam shumë e kënaqur. Nëse këtë arrij ta shpreh në mënyrë adekuate edhe në letër, gjithashtu jam e kënaqur. Më pyetni për ndikimin. Kjo është – nëse guxoj të jem ironike – çështje mashkulli. Burrat duan tmerrësisht gjithmonë të veprojnë dhe të ndikojnë; unë këtë deri diku e shikoj nga anash. A veproj unë? Jo, unë dua të kuptoj. Dhe, nëse njerëzit tjerë në këtë kuptim e kanë kuptuar atë çfarë kam kuptuar unë, kjo më bën të kënaqur.

A ju vjen lehtë të shkruani? A formuloni me lehtësi?

Ndonjëherë po, ndonjëherë jo. Por, në përgjithësi, mund të them se kurrë nuk shkruaj para se më parë të përshkruaj.

Pasi ta keni menduar mirë e mirë.

Po! Saktësisht e di se çfarë dua të shkruaj. Para kësaj, nuk ulem të shkruaj. Kryesisht e shkruaj vetëm një lloj koncepti. Dhe, pastaj gjithçka shkon relativisht shpejt dhe varet vetëm nga shpejtësia e të shtypurit.

Marrja me teorinë politike, me veprime politike dhe sjellje është në qendër të punës suaj. Në këtë kuptim, veçanërisht është me interes korrespondenca juaj me profesorin izraelit Gershom Scholem. Aty ju keni shkruar se «në rini nuk ju ka interesuar as politika, as historia». Në vitin 1933, ju si një hebraike keni emigruar nga Gjermania. Atëherë i keni pasur 26 vjet. A është marrja juaj me politikën, interesimi për politikën e historinë dhe shkak-pasojë lidhur me këto ngjarje?

Sigurisht. Në vitin 1933, mosinteresimi më nuk ka qenë i mundur. Edhe para kësaj kjo nuk ka qenë e mundur.

A është shfaqur kjo te ju edhe para vitit 1933?

Po, i kam lexuar gazetat, e kam pasur mendimin tim, nuk i kam takuar asnjë partie, sepse nuk kam pasur nevojë për këtë. Nga viti 1931 isha e bindur që nazistët do të vijnë në pushtet. Dhe, pandërprerë kam diskutuar me njerëz të tjerë në lidhje me këto çështje. Por, sistematikisht me këtë jam marrë vetëm në mërgim.

E kam një pyetje shtesë në lidhje me këtë. Duke filluar nga besimi që keni pasur që në vitin 1931 se ardhja e nazistëve në pushtet nuk mund të parandalohet, mos kjo ju ka zgjuar instinktin që në mënyrë aktive të bëni diçka kundër kësaj, me anëtarësimin në ndonjë parti – apo nuk e keni konsideruar këtë kuptimplotë?

Personalisht nuk e kam konsideruar këtë punë me kuptim. Sikur ta bëja, – e kjo është vështirë të vlerësohet më pas – atëherë ndoshta diçka edhe do të bëja. E gjitha më dukej e pashpresë.

A ka mbetur në kujtesën tuaj ndonjë ngjarje e caktuar, të cilën mund ta merrni si pikë kthese tuajën kah politika?

Mund ta përmend 27 shkurtin 1933, djegien e Reichstag-ut dhe arrestimin e paligjshëm natën në vijim, të ashtuquajturat paraburgime parandaluese. Njerëzit thjesht përfundonin nëpër bodrumet e Gestapos dhe nëpër kampet e përqendrimit. Ajo që atëherë filloi ishte diçka e paparë, ndërsa sot e mbetur në hijen e ngjarjeve të mëvonshme. Kjo për mua ishte një shok i drejtpërdrejtë dhe nga ai moment u ndjeva përgjegjëse. Kjo do të thotë se më nuk kam menduar se njeriu nuk mund të jetë vetëm vëzhgues. Nganjëherë kam provuar të ndihmoj. Por, ajo që menjëherë më ndoqi nga Gjermania – në qoftë se duhet ta them… nuk e kam rrëfyer asnjëherë, sepse nuk është e rëndësishme…

Rrëfejeni, ju lutem!

Doja të emigroja. E kisha të qartë se hebrenjtë nuk mund të mbeten në Gjermani. Nuk dëshiroja që të jem qytetare e dorës së dytë, në çfarëdo kuptimi. Përveç kësaj, vlerësoja se situata vetëm sa do të përkeqësohej. Por, nuk shkova në mënyrë paqësore: isha e arrestuar dhe m’u desh që në mënyrë ilegale të largohem nga vendi. Isha e lumtur për këtë, mendoja me vete, të paktën bëra diçka. Nuk jam e pafajshme. Mundësinë për këtë ma ofroi një organizatë sioniste. Isha mikeshë e ngushtë me disa prej figurave kryesore të saj, sidomos me ish-presidentin e saj, Kurt Blumenfeld. Por, nuk isha sioniste. As nuk u përpoq dikush për të më bërë të tillë. Në njëfarë forme, unë e pranova autokritikën nga sionistët, të bërë në kuadër të komunitetit hebraik. Ajo më impresionoi, por politikisht nuk i përkisja asaj lëvizje.
Dhe, pastaj në vitin 1933 tek unë erdhi Blumenfeld dhe një njeri tjetër që ju nuk e njihni dhe më thanë: duam ta bëjmë një koleksion të të gjitha deklaratave antisemite, pra nga një shumëllojshmëri e shoqatave profesionale, nga revistat, ajo që është e panjohur për njerëzit jashtë Gjermanisë. Përgatitja e një koleksioni të tillë në atë kohë ishte një «propagandë e neveritshme», kështu tingëllonte emri. Atë koleksion nuk ishte në gjendje ta bëjë një anëtar i organizatës sioniste, sepse në qoftë se ai do të zbulohej, me këtë do të zblohej edhe organizata. Dhe, ata më pyetën: «A do ta bësh këtë»?, ndërsa unë u thashë: «Natyrisht!». Isha shumë e lumtur. Së pari, më dukej shumë e arsyeshme për ta bërë këtë koleksion, dhe tjetra, kjo ma krijoi ndjenjën se jam duke bërë diçka.

Dhe, atëherë për këtë u arrestuat?

Po! U zbulova. Kisha pasur shumë fat. Dola pas tetë ditësh, pasi krijova miqësi me hetuesin tim. Ai ishte një djalosh i shkëlqyeshëm. Ishte avancuar nga policia kriminale në departamentin politik. Nuk kishte ide se çfarë të bënte. Dhe, më tha: «Kriminelin vetëm e shikoj dhe çdo gjë e kam të qartë. E çfarë të bëj me ju?».

Kjo ndodhi në Berlin?

Ashtu është. U detyrova ta gënjej atë djalosh. I rrëfeva përralla, ndërsa ai më tha: «Unë ju solla këtu, unë edhe do të ju mbrojë. Mos merrni avokat, hebrenjtë tani nuk kanë të holla, kurseni paratë». Ndërkohë, organizata ma siguroi një avokat dhe unë u shkarkova nga kjo. Hetuesi im ishte i hapur dhe një krijesë shumë njerëzore. Me të kisha shanse shumë më të mira se sa me ndonjë avokat të frikësuar.

Dolët nga burgu dhe e braktisët Gjermaninë?

Dola nga burgu dhe në mënyrë ilegale e kalova kufirin.

E në korrespondencën e përmendur ju e hidhni si të parëndësishëm sugjerimin e Scholem-it se i përkisni popullit hebraik. Ju thoni: «Të jesh një hebraike është një realitet i pamohueshëm i jetës sime, dhe këtë fakt nuk kam dashur kurrë ta ndryshojë, madje as në fëmijëri». Në lidhje me këtë, do të doja të jua parashtroja disa pyetje. Keni lindur në vitin 1906, në Hannover, si bija e një inxhinieri dhe jeni rritur në Königsberg. A mund të më thoni, në bazë të kujtimeve tuaja, çfarë ka nënkuptuar të jesh fëmijë i një familjeje hebraike në Gjermaninë e paraluftës?

Jam rritur në një shtëpi të tillë, që nuk e kam ditur se isha hebraike. Nëna ime nuk ishte grua religjioze.

Babai juaj ka vdekur i ri.

Po! Gjyshi im ishte kryetar i Komunës dhe këshilltar në Asamblenë e qytetit të Königsberg-ut. Rrjedh nga një familja e vjetër königsbergase. Por, si fëmijë kurrë nuk e kisha dëgjuar fjalën «hebre». Herën e parë e kam dëgjuar në fjalorin antisemit të fëmijëve në rrugë. Që atëherë unë isha – të them ashtu – «e shkolluar».

A ishit e tronditur nga kjo situatë?

Jo!

A e keni pasur atëherë ndjenjën se ju jeni diçka e veçantë?

Kjo është një çështje tjetër. Nuk isha e tronditur, kam menduar: po mirë, kjo është kështu. E, a e kisha pasur njëkohësisht një ndjenjë të veçantë? Po! Por, atë nuk mund ta them me fjalë. Ajo ndjenjë është objektivisht e lidhur me hebraizmin. Për shembull, si pak më e moshuar e kam kuptuar se unë dukem si një hebraike, domethënë diçka më ndryshe nga të tjerët. Për këtë isha shumë e vetëdijshme, por jo si një diçka me vlerë më të ulët ose më të lartë, përveç se si një fakt. Këtu vjen në shprehje edhe ndikimi i nënës sime, e cila ishte një grua atipike, ashtu që ajo bëri që të ndihesha e veçantë edhe në raport me fëmijët e tjerë hebrenj dhe me të afërmit e mi. Fëmijës është e vështirë t’i shpjegohet nga çfarë përbëhet ajo që është e veçantë.

Na shpjegoni pak më afër veçoritë e shtëpisë së prindërve tuaj. Thoni se nëna juaj kurrë nuk ju ka treguar se ju jeni hebraike. Ndoshta ajo më nuk e kishte atë vetëdije, ndoshta mund të ketë qenë e asimiluar?

Nëna ime nuk ishte shumë e formuar në kuptimin teorik. Nuk mendoj se e ka pasur ndonjë mendim të veçantë në lidhje me këtë. Ajo vinte nga lëvizja socialdemokrate, nga rrethi i revistës Sozialistische Monatshefte (Fletoret Mujore Socialiste); babai im gjithashtu, por para së gjithash nëna ime. Çështja e hebraizmit për të nuk kishte rëndësi, edhe pse natyrisht ishte hebraike. Për shembull, nuk ka ardhur në shprehje që të më kryqëzojë. E marr me mend se do ta merrja ndonjë flakaresh sikur të më dëgjonte që ta mohoja se isha hebraike. Më vonë kjo çështje u bë më e rëndësishme edhe në jetën time, edhe në jetën e saj, por nën ndikimin e rrethanave të jashtme. Mendoj se ajo kurrë nuk e ka konsideruar veten si një grua gjermane, në kuptimin e përkatësisë një populli, jo shtetit, nëse guxoj ta bëj këtë dallim.
E mbaj mend se rreth vitit 1930 në lidhje me këtë kam diskutuar me Karl Jaspersin. Ai më pati thënë: «Sigurisht që ju jeni gjermane», ndërsa unë i thashë: «Nuk jam dhe kjo shihet». Por, për veten time kjo nuk ishte me rëndësi. Dhe, nuk ndihesha më pak e rëndësishme pse isha hebraike. Të gjithë fëmijët hebrenj janë përballur me antisemitizmin, dhe ai i helmoi shumë shpirtra fëmijësh. Nëna ime gjithmonë thoshte se për asgjë nuk duhet ta përulësh kokën dhe se njeriu ka të drejtë të mbrohet.
Kur mësuesit e mi bënin vërejtje antisemite – të cilat në përgjithësi nuk kishin të bënin me mua, por me nxënësit hebrenj nga Lindja – e kisha urdhrin nga nëna që menjëherë të largohesha nga ajo orë, të vija në shtëpi dhe t’i tregoja çdo gjë asaj. Atëherë ajo e shkruante njërën nga letrat e shumta rekomande për Drejtorinë e shkollës. Unë atë ditë isha e liruar nga shkolla dhe kjo ishte diçka e shkëlqyeshme. Sulmet antisemite nga fëmijët nuk llogariteshin. Në rastin e tillë duhet të mbrohesha vetë. Kështu që unë nuk kisha probleme. Ka pasur modele të shkruara të sjelljes, të cilat më kanë mundësuar gjithnjë që ta ruaj dinjitetin tim, ndërsa në shtëpi isha absolutisht e mbrojtur.

Ju keni studiuar në Marburg, në Heidelberg dhe në Freiburg te profesorët Heidegger, Bultmann dhe Jaspers; lënda juaj kryesore ishte filozofia, ndërsa krahas kësaj keni studiuar teologjinë dhe greqishten e vjetër. Si i keni zgjedhur bash këto studime?

Nuk e di as vetë. Vetëm mund të ju them që filozofia është konstantë e jetës sime që kur kam qenë 14 vjeç.

Pse?

Pastaj e kam lexuar Kantin. Tani ju mund të pyesni: përse e keni lexuar Kantin? Për mua, zgjedhja ishte kjo: ose ta studioja filozofinë ose mbaroi puna ime – të shprehem kështu. Por, jo se nuk e kam dashur jetën, assesi. Kjo ishte nevojë, domosdoshmëri për të kuptuar. Kjo nevojë për të kuptuar është shfaqur te unë shumë herët. Librat tashmë ishin në shtëpi, duhej vetëm të merreshin nga raftet e bibliotekës.

Përveç Kantit, a ka literaturë tjetër që me kënaqësi të veçantë do ta përkujtonit?

Po! Së pari e përkujtoj veprën «Psikologjia botëkuptimeve» të Jaspersit, e botuar mendoj në vitin 1920. Atëherë i kisha 14 vjet. Më pastaj e kam lexuar Kierkegaardin dhe kështu vazhdoi…

A u shfaq aty teologjia?

Po! Këto të dyja më shkuan së bashku. Kam pasur disa dyshime, sepse isha hebraike. Me greqishten e vjetër ishte ndryshe. Gjithnjë e kam dashur poezinë e lashtë greke. Poezia është përgjithësisht e rëndësishme në jetën time. Kështu që unë e zgjodha studimin e greqishtes së vjetër, sepse tashmë i kisha lexuar ato vepra.

Ndoshta për shkak të talenteve tuaja intelektuale ju jeni tërhequr mjaft herët nga mjedisi juaj. A ju ka shqetësuar kjo shkëputje?

Unë kam menduar se të gjithë janë të tillë.

Kur jeni bërë e vetëdijshme për këto keqkuptime?

Goxha vonë, nuk do të them se sa vonë, sepse më vjen turp. Kam qenë tepër naive, e kjo ishte meritë e edukimit tim familjar. Në shtëpi kurrë nuk është biseduar për notat, sepse është gjykuar se ajo nuk është gjë me vlerë për t’u përmendur. Çdo ambicie konsiderohej e dorës së dytë. Unë nuk isha e vetëdijshme për këtë në mënyrën se si tash flas për këtë. E vetmja gjë që e kam vënë re ishte njëlloj tjetërsimi nga njerëzit e tjerë.

Tjetërsimi që keni menduar se vjen nga ju?

Po, ekskluzivisht, por kurrë në lidhje me ndonjë shkathtësi timen apo talent.

A i keni urryer si vajzë njerëzit tjerë?

Po, madje shumë herët dhe ndonjëherë kam vuajtur për shkak të kësaj. Kam vlerësuar se njeriu nuk duhet të ndiejë diçka të tillë për njerëzit e tjerë.

Kur në vitin 1933 e braktisët Gjermaninë, ju shkuat në Paris, ku ju keni punuar në organizatën, e cila i dërgonte hebrenjtë e rinj në Palestinë.

Kjo organizatë e dërgonte rininë hebraike dhe fëmijët ndërmjet moshës 13 dhe 17 vjeçare nga Gjermania në Palestinë, ku i strehonte nëpër kibuce. Kështu e kam njohur jetën nëpër kibuce dhe kisha një respekt të madh për këtë mënyrë të jetës. Fëmijët para se të shkonin në Izrael kishin mësuar zanate, ishin rikualifikuar, herë-herë kontrabandonim edhe ndonjë fëmijë polak. Kjo ishte një punë sociale, pedagogjike. Fëmijët fillimisht ishin përgatitur nëpër kampet e mëdha për jetën në kibuce, kishin orë mësimore, kanë mësuar gjithçka në lidhje me punën në terren, jemi përpjekur për t’i edukonim. U kemi blerë rroba, kemi zier për ta, ua kemi siguruar dokumentet, kemi bashkëbiseduar me prindërit. Para së gjithash, është dashur të sigurohen paratë dhe unë jam marrë me atë çështje në bashkëpunim me gratë franceze.
U inkurajova nga mjedisi universitar. Në këtë kuptim viti 1933 së pari pati ndikim negativ, e pastaj pozitiv. Shpesh thuhet se hebrenjtë gjermanë ishin tronditur nga ardhja e Hitlerit në pushtet. Brezi im nuk kishte nevojë për ardhjen e tij në pushtet që ta kuptonte se nazistët ishin armiqtë tanë. Kjo ishte e qartë të paktën katër vjet më parë për të gjithë ata që nuk ishin mendjeshkurtër. E kuptuam se edhe një pjesë e madhe e popullit gjerman qëndron pas kësaj.

Ju doni të thoni se tronditja që e keni përjetuar në vitin 1933 konsistonte në faktin se ngjarjet e përgjithshme politike kaluan në nivelin personal?

Edhe kjo mund të jetë. Politika është shndërruar në fat. Keni dëgjuar për procesin e unifikimit të jetës publike dhe institucioneve nën urdhrat e pushtetit qendror (Gleichschaltung, siç thuhet në gjermanisht)? Kjo do të thotë se edhe miqtë tuaj merrnin pjesë në këtë proces, kështu që nuk ishin problem vetëm armiqtë, por edhe miqtë. Kjo valë e unifikimit të jetës publike dhe institucioneve nën urdhrat e pushtetit qendror, përshtatja vullnetare e njerëzve me realitetin e ri – krijon rreth teje një hapësirë ​​të madhe të zbrazët. Në mjedisin intelektual, procesi i unifikimit të jetës publike dhe institucioneve nën urdhrat e pushtetit qendror ishte një lloj rregulli. Por, jo edhe në mesin e njerëzve të tjerë, dhe këtë kurrë nuk e kam harruar. E kam braktisur Gjermaninë dhe jam betuar se më kurrë në jetën time nuk do të kem asnjë lidhje me intelektualët. E kuptova se edhe intelektualët hebrenj do të vepronin ngjashëm në situatën e kundërt. M’u duk se kjo kishte të bënte diçka me thelbin e detyrës së intelektualëve. Flas në kohën e shkuar, sepse sot di më shumë në lidhje me këtë…

Pikërisht për këtë desha të ju pyes, a mendoni ende ashtu?

Jo aq rigorozisht. Por, duket se thelbi i çështjes është që, si të thuash, njeriu është në gjendje të dalë nga çdo situatë. Edhe më tutje mendoj se fakti që disa kanë marrë pjesë në procesin e unifikimit të jetës publike dhe institucioneve nën urdhrat e pushtetit qendror për shkak se e kishin gruan dhe fëmijët nuk është një e keqe në vetvete. E keqja ishte se me të vërtetë besonin në vlefshmërinë e kësaj arsyeje. Disa për një kohë relativisht të shkurtër, por kanë besuar. Kur është fjala për Hitlerin, njerëzit kërkonin dalje kreative për veten e tyre në gjërat më të pabesueshme, në ato fantastike dhe komplekse, në struktura të paqëndrueshme. Dukeshin groteskë, por tani e di se ata ishin viktima të zgjuarsisë së tyre. Kjo është ajo që ka ndodhur. Atëherë këtë nuk e kam parë kaq qartë.

Dhe, për këtë atëherë ishte aq e rëndësishme për ju puna praktike?

Po, e kam kuptuar dhe këtë e kam përsëritur shumë herë: «Kur jeni të sulmuar si hebrenj, duhet të mbroheni si hebrenj». Jo si gjermanët, apo qytetarët e botës, apo mbrojtësit e të drejtave të njeriut. Jo, por: çfarë mund të bëj si një hebraike? Për herë të parë kam dëshiruar të angazhohem konkretisht si sioniste. Sionistët të vetmit e kanë pritur të gatshëm Hitlerin. Hebrenjtë e asimiluar ishin të pashpresë. Edhe më herët isha marrë me çështjen hebraike nëpërmjet punës në biografinë e shkrimtares Rahel Varnhagen. Që atëherë e kam formuluar dëshirën time për ta kuptuar problemin hebraik. Pastaj problemi hebraik u bë problem imi personal. Dhe, unë e kam përjetuar politikisht, thjesht politikisht. Fillova të merrem me punën praktike lidhur ekskluzivisht me hebrenjtë. Ashtu u orientova në Francë.

Deri më 1940?

Po!

Më pas, gjatë Luftës së Dytë Botërore, keni arritur në SHBA, ku sot punoni si profesoreshë e teorisë politike, por jo e filozofisë…

Faleminderit!

…në Çikago. Jetoni në Nju-Jork. Edhe burri juaj, me të cilin jeni kurorëzuar në vitin 1940, punon si profesor. Jeni kthyer në mjedisin universitar. A ju mungon Europa e para-Hitlerit? Dhe, kur vini në Europë – a ju ka mbetur diçka prej saj, dhe çfarë është që pakthyeshëm ju ka humbur?

Nuk ndjej asnjë keqardhje për Europën e para-Hitlerit. E ajo çfarë ka mbetur – ka mbetur gjuha.

Kjo do të thotë shumë për ju?

Jashtëzakonisht! Me vetëdije kam kundërshtuar që ta humb gjuhën amtare dhe gjithmonë e kam mbajtur një distancë të caktuar për frëngjishten, të cilën atëherë e kam folur shumë mirë, dhe për anglishten në të cilën shkruaj sot.

Sot ju shkruani në anglisht?

Po, por kurrë nuk e kam humbur distancën ndaj saj. Ekziston një dallim i madh ndërmjet gjuhës amtare dhe gjuhës së dytë. Në rastin tim, kjo është shumë e thjeshtë: vetëm në gjuhën gjermane di shumë poezi përmendsh. Ajo është gjithmonë në nënvetëdijen time – në kujtesë; kjo është një përvojë e papërsëritshme. Në gjermanisht ia lejoj vetes disa gjëra, që në anglisht nuk do t’ia lejoja. Ndonjëherë ia lejoj vetes edhe në gjuhën angleze, sepse jam bërë e paturpshme, por në përgjithësi e kam mbajtur një distancë gjuhësore. Gjuha gjermane në thelb është gjuha ime dhe unë gjithmonë e kam ruajtur me ndërgjegje.

Edhe në kohën më të errët?

Gjithmonë. Kam menduar – çfarë të bëj, gjuha gjermane nuk është çmendur. Dhe, e dyta: nuk ka zëvendësim për gjuhën amtare. Atë nuk mund ta harrosh, edhe nëse disa njerëz përpiqen. Flas në anglisht me një theks të fortë dhe shpesh jo në frymën e natyrës së saj idiomatike. Njerëzit që shkëputen nga gjuha e tyre amtare, gjuhën e re e flasin në klishe, sepse janë shkëputur nga produktiviteti i gjuhës amtare.

Ndoshta harrimi i gjermanishtes si gjuhë amtare te disa njerëz është pasojë logjike e asaj që kanë përjetuar?

Po, shpesh. E kam vërejtur atë. Dhe, në këtë nuk është vendimtar viti 1933, por dita kur kemi kuptuar për Auschwitzin.

Kur ka ndodhur kjo?

Më 1943 dhe fillimisht ne nuk besonim, edhe pse unë dhe burri im e dinim se ajo bandë është e përgatitur për çdo gjë. Për Auschwitzin ne nuk besonim, edhe për shkak se kjo ishte në kundërshtim me nevojat e luftës. Burri im është një ish-historian ushtarak, merr vesh nga këto gjëra. Më pati thënë se këto janë tregime pa asnjë bazë. Në fund, natyrisht besuam, sepse i vërejtëm dëshmitë. Kjo ishte një tronditje e vërtetë. Para kësaj, gjenim ngushëllim: po mirë, çdo njeri e ka një armik, është e natyrshme. Pse atëherë i gjithë populli të mos ketë armiq? Por, kjo ishte ndryshe. Para nesh u hap humnera. Deri atëherë e kishim idenë se çdo gjë ende mund të korrigjohet, sepse në politikë gjithmonë në një moment mund të riparohet. Por, kjo nuk ishte kështu. Auschwitzi nuk ka guxuar kurrë të ndodhë. Dhe, në këtë rast nuk mendoj për numrin e viktimave, por në përmasat industriale të të vrarëve e kështu me radhë – nuk ka nevojë të vazhdoj më tutje rreth kësaj.
Kjo nuk ka guxuar kurrë të ndodhë. Ka ndodhur diçka e papërballueshme nga njeriu. Çdo gjë tjetër disi e kemi kapërcyer: ishim të varfër dhe të përndjekur, jemi detyruar të ikim, të gjendemi disi. Ishim të rinj dhe e gjithë kjo na argëtonte. Por, kjo ishte diçka tjetër. Me këtë njeriu nuk mund të përballej si një individ.

Si i vlerësoni ndryshimet në Gjermaninë e pasluftës prej vitit 1945. Shpesh keni ardhur këtu dhe i keni publikuar veprat tuaja më të rëndësishme.

Herën e parë sërish erdha në Gjermani në vitin 1949, me detyrë nga një organizatë hebraike për shpëtimin e të mirave kulturore hebraike, para së gjithash – librat. Erdha me një besim shumë të mirë. Që nga viti 1945 kam arritur në përfundimin se e gjithë çfarë ka ndodhur në vitin 1933 është dytësore në krahasim me atë që ndodhi më vonë. Mendoj se tradhtinë e miqve…

…që e keni përjetuar në lëkurën tuaj.

Sigurisht! Por, në qoftë se njeriu me të vërtetë është bërë nazist dhe ka shkruar tekst në lidhje me të, atëherë as nuk ka pasur nevojë të mbetet besnik ndaj meje personalisht. Dhe, ashtu nuk do të dëshiroja më që të flisja me të. Nuk ka pasur nevojë të më paraqitet – ishte i shlyer. Kjo është një çështje e qartë. Por, nuk ishin të gjithë vrasës. Kishte njerëz që ranë në kurthin e tyre nga nevoja për të mbijetuar me çdo kusht. Ata nuk kanë dashur që të ndodhte e gjithë ajo që ka ndodhur më pas. Atje e hetova një hapësirë ​​për korrigjimin e atyre marrëdhënieve. Edhe në planin personal ndodhi kështu: diskutova me disa njerëz, nuk isha veçanërisht miqësore e as e sjellshme, dhe ua thashë atë që unë mendoj. Kështu që me shumë njerëz gjërat u kthyen në njëfarë mënyre në binarët e vet. Të gjithë ata janë njerëz që për disa muaj, për pak vjet, kanë bërë disa gjëra për atë regjim. Ata nuk janë vrasës, as informatorë. Vetëm e kanë përjetuar në mënyrë kreative Hitlerin. Përveç rinjohjes së gjërave, të cilat edhe në tragjedinë greke çuan në një pikë kthese në veprim, përvoja ime më e theksuar pas kthimit të parë në Gjermani ishte ankthi i madh me faktin se njerëzit në rrugë flasin gjermanisht. Kjo më gëzoi mua jashtë mase.

Kështu jeni ndjerë në vitin 1949?

Po! Deri më sot, e gjitha hyri përsëri në binarë dhe distanca është më e madhe.

Për shkak se gjërat këtu shumë shpejt përsëri u futën në binarë?

Po, dhe kjo nuk më pëlqen. Por, për këtë unë nuk jam përgjegjëse, sepse megjithatë unë vij nga jashtë. Nuk jam më pjesëmarrëse e ngjarjeve si dikur. Dhe, ka kaluar një kohë e gjatë, 15 vjet janë shumë.

E përjetoni indiferencën e shoqërisë gjermane?

Indiferencë është fjalë shumë e rëndë. Por distancën po.

Këtë vjeshtë në Republikën Federale doli libri juaj në lidhje me procesin e Eichmannit në Jerusalem. Për këtë punë është debatuar ashpër në Shtetet e Bashkuara. Protestat ishin veçanërisht të rrepta nga hebrenjtë. Ju thoni se pjesërisht bëhet fjalë për një keqkuptim, e pjesërisht edhe për fushatë të orkestruar. Arsye për rezistencë ndaj librit tuaj është shtrimi i çështjes në lidhje me atë se sa hebrenjtë janë vetë përgjegjës për dorëzimin pasiv gjatë vrasjeve masive gjermane dhe se sa oficerë hebrenj mund të konsiderohen si një lloj bashkëpunëtorësh. A ju tronditin thashethemet se në librin tuaj nuk ka dashuri për popullin hebraik?

Së pari, më lejoni që në mënyrën më miqësore të konstatoj se edhe ju keni rënë viktimë e kësaj fushate. Askund në libër nuk e akuzoj popullin hebraik për rezistencë të pamjaftueshme kundër nazizmit. Këtë e ka bërë një person tjetër, z. Hausner nga Prokuroria e Shtetit e Izraelit në procesin kundër Eichmannit. Pyetjet që në këtë drejtim ai ua ka drejtuar dëshmitarëve në Jerusalem i kam quajtur të papërshtatshme dhe të tmerrshme.

E di, e kam lexuar librin. Por, disa vërejtje rrjedhin nga toni me të cilin janë përshkruar disa pjesë të caktuara.

E, kjo është një çështje tjetër. Për këtë nuk dua dhe nuk mund të them asgjë. Nëse dikush mendon që për këto gjëra mund të shkruhet vetëm në mënyrë patetike… Disa njerëz më thonë se kam sens për humor. Këtë në njëfarë mase e kuptoj, por Eichmann vërtet më është dukur si një lloj farse. I kam lexuar transkriptet e marrjes në pyetje, gjithsej 3’600 faqe dhe shpesh kam qeshur. Njerëzit më kritikojnë për këtë formë reagimi. Nuk mund të bëj asgjë kundër kësaj. Unë jam e tillë, sigurisht diçka do të më dukej qesharake edhe tre minuta para vdekjes. E përmend stilin e librit që herë pas here është ironik. Dhe, kjo është e vërtetë. Stili në këtë rast, në të vërtetë është njeriu. Por, thashethemet se në bankën e të akuzuarve e kam vënë popullin hebraik janë gënjeshtër qëllimkeqe propagandistike dhe asgjë më shumë.

Jeni e gatshme për t’u marrë me këtë?

Me gjithë dëshirë. Nuk kam tjetër zgjidhje, apo jo?

Në këtë kontekst, dua që edhe një herë të kthehem në një dëshmi tuajën të shkruar, në të cilën ju për veten thoni: «Kurrë në jetën time nuk e kam dashur asnjë popull a kolektiv, as gjerman, as frëng, as amerikan, madje as klasë punëtore, apo diçka ngjashëm me këtë. Vërtet i dua vetëm miqtë e mi dhe jam e paaftë për çfarëdolloj dashurie tjetër. Por, duke qenë se jam një hebraike, më shumë se të gjitha dashuritë e tjera më e dyshimta më duket dashuria për hebrenjtë». A mund që në lidhje me këtë t’jua shtroj një pyetje? Mos për njeriun si qenie që vepron politikisht nuk është e nevojshme lidhja me grupin, lidhje që në njëfarë mase mund të quhet dashuri? Mos kini frikë nga ajo që qëndrimi juaj politik është steril?

Jo! Do të thosha se ky kuptimi tjetër është politikisht steril. T’i përkasësh një grupi fillimisht është një dhunti natyrore. Me lindje gjithmonë i përkitni një lloj grupi. Por, t’i përkasësh një grupi në këtë kuptimin e dytë, në mënyrë të organizuar, është diçka krejt tjetër. Ajo organizatë gjithmonë formohet në raport me botën. Kjo do të thotë se ata njerëz që organizohen ashtu kanë diçka të përbashkët, e kjo është ajo që zakonisht quhet interes. Marrëdhënia e drejtpërdrejtë personale në të cilën mund të flitet për dashuri është marrëdhënie në raport dashurie dhe miqësie. Aty komunikojmë drejtpërdrejt dhe në mënyrë të pavarur nga marrëdhënia jonë me botën. Kështu, njerëz nga organizata të ndryshme, krahas kësaj, mund të jenë edhe miq personalë. Por, në qoftë se këto gjëra ngatërrohen, nëse dashuria sillet në tryezën e bisedimeve – të shprehem kështu në mënyrë bizare – këtë e konsideroj gabim të madh.

A është kjo apolitike?

Kjo është apolitike dhe përtej botës. Dhe, është një fatkeqësi e madhe. Populli hebraik me të vërtetë është një paradigmë e aleancës së popujve jashtë botës, por që ka mbijetuar për shekuj me radhë…

«Botën» këtu e kuptoni si hapësirë politike?

Si hapësirë politike.

Dhe, populli hebraik në këtë kuptim është popull apolitik?

Jo në tërësi, sepse bashkësitë e hebrenjve natyrisht kanë qenë edhe organe politike. Feja hebraike është fe nacionale. Por, koncepti politik megjithatë është në një kuptim shumë i kufizuar. Kjo humbje e botës që populli hebraik e ka përjetuar në diasporë dhe që, sikur te të gjithë popujt – shtresat, e krijoi një ngrohtësi të veçantë ndërmjet anëtarëve të saj, ndryshoi me krijimin e shtetit të Izraelit.

A është humbur me këtë diçka për të cilën ndjeni keqardhje?

Po, liria paguhet shtrenjtë. Njerëzorja specifike hebraike në shenjë të humbjes së botës ishte diçka shumë e bukur. Ju jeni i ri dhe nuk e mbani mend këtë. Ky ishte një vend i bukur «jashtë të gjitha lidhjeve shoqërore», ajo liria e plotë nga paragjykimet që e kisha kuptuar te nëna ime, që ajo e ka praktikuar edhe për shoqërinë hebraike. E gjithë kjo ka pësuar dëm jashtëzakonisht të rëndë. Liria ka çmim. Në fjalën time me rastin e pranimit të çmimit Lessing, në një vend unë them…

…në Hamburg, në vitin 1959…

Po, aty kam thënë: «Ky njerëzim nuk do ta përjetojë ditën e lirisë, nuk do të mbijetojë as pesë minuta». Kjo ndodhi edhe me ne.

Do të dëshironi të kthehej prapa rrota e kohës?

Jo! E di që liria ka çmim, por nuk mund të them se do ta paguaja me kënaqësi.

A e kuptoni si detyrë tuajën që në bazë të njohurive që keni në rrugën e spekulimit politik dhe filozofik apo analizës sociologjike t’i publikoni këto njohuri? Apo i pranoni arsyet që ju lejojnë që të vërtetën që e dini ta heshtni?

Po, ky është një problem shumë i vështirë. Kjo është në thelb çështja e vetme që më ka interesuar në gjithë polemikat rreth librit për Eichmann-in. Ajo megjithatë kurrë nuk është paraqitur, përveç sikur ta kisha hapur kaptinën. Kjo është e vetmja çështje serioze. Çdo gjë tjetër është shpëlarje e trurit. Pra, fiat veritas pereat mundus, le të jetë e vërtetë, edhe me çmimin e zhdukjes së botës? Edhe pse libri im për Eichmann-in në fakt nuk merret me këtë. Ai nuk e kërcënon interesin legjitim të askujt. Njerëzve vetëm u duket ashtu.

Me ç’rast, natyrisht, lejoni diskutimin se çfarë është interes legjitim.

Keni të drejtë. Me fjalën «legjitim» unë me siguri nënkuptoj diçka tjetër nga organizatat hebraike. Por, le të supozojmë se bëhet fjalë për interesa të vërteta, të cilët edhe unë i pranoj.

A guxon atëherë që të heshtet e vërteta e njohur?

A do ta bëja këtë? Po! Por, sigurisht që do ta shkruaja… Dikush më pati pyetur: «Sikur t’i kishit parashikuar të gjitha këto probleme, a do ta kishit shkruar një libër ndryshe për Eichmann?» Përgjigjja ime ishte: «Jo!» Alternativa e vetme do të ishte nëse do ta kisha publikuar apo jo. Nuk duhet të thuhet çdo gjë. Dhe, këtu vijmë te pyetja e shekullit 18: pyetja e «së vërtetës faktike». Historiografia është mbrojtëse e madhe e këtyre mendimeve faktike.

Jo gjithmonë e më të mirave?

Sigurisht, ato janë të kundërshtueshme, të përcaktuara nga shteti. Më kanë treguar se një historian ka thënë për një libër për Luftën e Parë Botërore: nuk do të lejoj që ky libër të ma prishë kujtimin e asaj epoke të lavdishme. Ai aty paraqitet si mbrojtës i së vërtetës historike, i së vërtetës faktike. Janë të njohur edhe ruajtësit e historisë bolshevike, të cilët e shkruajnë historinë e re në çdo pesë vjet, e pastaj papritmas nga ajo zhduket një zotëri, Trocki. A duam të shkojmë në atë drejtim? A është kjo në interesin tonë, apo në interesin e qeverive tona?

Është e mundur të jetë. A kanë të drejtë qeveritë ta bëjnë këtë?

Për të vërtetën gjithmonë ekziston edhe interesi shtetëror. Këtu nuk e kam fjalën për sekretet ushtarake; ajo është një gjë tjetër. Por, kanë kaluar pothuajse njëzet vjet. Pse nuk do të duhej thënë të vërtetën?

Për shkak se njëzet vjet ndoshta ende mund të jenë shumë pak?

Disa thonë kështu, të tjerët thonë se pas njëzet vjetësh, në përgjithësi, e vërteta nuk mund të njihet më. Kjo do të thotë se në çdo rast ekziston interesi për t’i larë duart nga përgjegjësia. Kjo, megjithatë, nuk është interes legjitim.

Ju pra, me dyshim, i keni dhënë përparësi të vërtetës?

Do të thosha se paanshmëria erdhi në botë, kur Homeri…

…për të mposhturit…

Ashtu është. «Wenn des Liedes Schweigen von dem überwundnen Mann, dann lasst mich für Hektor… / Kur zërat e këngës së burrit të mposhtur heshtin, më lejoni ta përmend Hektorin…», apo ajo? Këtë e bëri Homeri. Pastaj erdhi Herodoti dhe i tha: «Veprat e mëdha të grekëve dhe të barbarëve». Nga kjo frymë ka dalë e gjithë shkenca, edhe historia. Nëse ne nuk jemi të aftë për këtë paanshmëri, që popullin tonë ta duam duke shmangur serfvilizmin e pandërperë – atëherë këtu nuk ka progres. Këta nuk janë patriotë të mirë.

Në njërën nga veprat tuaja më të rëndësishme, «Vita activa», ose «Për jetën aktive», ju përfundoni që shekulli i ri e përmbys ndjenjën e bashkësisë, e ky është primati politik. Si fenomene moderne sociale ju i përcaktoni tëhuajësimin, vetminë e njeriut në masë dhe triumfin e njeriut të ri, i cili kënaqësinë e vet e gjen në procesin e punës dhe të konsumit. Në lidhje me këtë i kam dy pyetje. Së pari: deri në çfarë mase kjo njohuri është e lidhur me përvojën tuaj personale, e cila e lëviz procesin e mendimit?

Nuk ka mendim pa përvojë personale. I gjithë mendimi është rimendim për gjërat, apo jo? Jetoj në botën moderne dhe vazhdimisht fitoj përvojë për të. Këtë e kanë konstatuar edhe shumë të tjerë. Përtej jetës së reduktuar në punë dhe në konsumim rriten konturet e reja të një bote të privuar nga substanca. Për njeriun më nuk është e rëndësishme se në çfarë bote ai jeton.

«Bota» prapë kuptohet si hapësirë politike.

Tani kuptohet më gjerësisht nga sfera publike, më gjerësisht nga hapësira në të cilën jetohet dhe duhet të jetë e mirë. Kjo është bota, e cila në vete përfshin edhe artin. Ju kujtohet përpjekja e Kennedy-it për ta zgjeruar hapësirën publike, ashtu që ftoi poetë në Shtëpinë e Bardhë. Në anën tjetër, në punë dhe konsum njeriu është reduktuar në veten e tij.

Atë biologjike?

Në atë biologjike dhe në veten e tij. Dhe, këtu kemi të bëjmë me vetminë. Procesi i punës përfshin një lloj të veçantë të vetmisë. Dhe, ajo është reduktim në veten e vet, kur konsumi pastaj ndodh si një zëvendësim për të gjitha aktivitetet relevante njerëzore.

Pyetja e dytë në lidhje me librin «Vita activa»: Ju aty arrini në përfundimin se për «përvojat reale me të cilat përballet bota – mendohet pra në njohuritë dhe përvojat e rangut më të lartë politik – të cilat gjithnjë e më tepër po evitohen nga horizonti mesatar i ekzistencës njerëzore». Thoni se sot «mundësia e veprimit është privilegj për pak njerëz». Çfarë do të thotë kjo në politikën praktike? Atëherë deri në çfarë mase, shteti, i cili mbështetet në bashkëpërgjegjësi të të gjithë qytetarëve, bëhet një fiksion?

Si e para, paraqitet paaftësia e orientimit e të gjitha shtresave të shoqërisë, edhe e elitave politike. Burrështetasin e rrethojnë ekspertë që forcojnë pozicionet rreth tij. Çdo burrështetas i arsyeshëm konsulton ekspertizat kundërshtuese dhe midis tyre e sjell vendimin e vet. Ky vendim është një proces misterioz me të cilin ai e ka shprehur shqetësimin e tij për komunitetin. E sa u përket të ashtuquajturave masa të gjera, do të thosha se kudo që njerëzit bashkohen, aty krijohet interesi publik.

Sikur që ishte gjithmonë.

Dhe, krijohet publiku. Kjo shihet qartë në Amerikë, në vendin e shoqërive për të cilat ka folur edhe Alexis de Tocqueville. Grupe të caktuara të njerëzve me sukses veprojnë në interesin e tyre të përbashkët, sepse i kuptojnë problemet e tyre. Aty nuk ka asnjë ndryshim ndërmjet shtetit dhe njeriut nga rruga.

Keni mbetur në dialog të vazhdueshëm me Karl Jaspersin, profesorin tuaj të dikurshëm. Në çfarë ka ndikuar ai më shumë në ju?

Aty ku flet Jaspers, përhapet drita. Ai e ka aftësinë për të folur më shumë se kushdo tjetër që unë e njoh. Kjo më ka impresionuar qysh kur kam qenë mjaft e re. Përveç kësaj, ai është nocion i lirisë, i lidhur me konceptin e mendjes, gjë që për mua, që sapo kisha ardhur nga Heidelbergu, ishte diçka krejt e re. Nuk kam ditur asgjë për këtë, edhe pse e kisha lexuar Kantin. Te ai e kisha parë atë mendje, si të thuash në vepër. Dhe, në qoftë se mund të them ashtu – mua që jam rritur pa baba, kjo më ka edukuar. Nuk dua ta bëj përgjegjës për mua, por në qoftë se dikujt i ka shkuar për dore që të më kuptojë, atëherë është ai. Dialogu ynë me kohë ka ndryshuar. Kjo është përvoja ime e theksuar e pasluftës – që një bisedë e tillë është e mundur.

Më lejoni vetëm edhe një pyetje. Në një fjalim kushtuar Jaspersit, ju keni thënë: «Humaniteti nuk arrihet kurrë në vetmi dhe asnjëherë në atë mënyrë që vepra jote t’i shpërndahet publikut. Mund ta arrijë vetëm ai që jetën dhe personalitetin e tij ia lë rrezikut të publikut». Ai «rrezik i publikut», ta citojmë edhe një herë Jaspersin – nga çfarë do të përbëhet për ju?

Për mua është i qartë rreziku i publikut. Njeriu ekspozohet edhe si person. Ky është rreziku i parë. I dyti është që të fillojmë diçka, ta trasojmë fijen tonë në rrjetin e marrëdhënieve dhe kurrë nuk e dimë se çfarë do të dalë prej saj. Të gjithë kemi të drejtë të themi: Zot, fali ata, sepse nuk e dinë ç’bëjnë. Kjo vlen për veprimet e përgjithshme. Ky është rrezik. Dhe, kjo është e mundur vetëm në qoftë se keni besim te njerëzit. Mendoj në besimin bazë në njerëzoren e të gjithë njerëzve. Ndryshe nuk ka mundësi.

Hannah Arendt (1906-1975), studioi filozofi, teologji dhe gjuhën greke. Nga Gjermania emigroi në vitin 1933, deri në vitin 1940 ishte në Paris, nga viti 1941 në Amerikë, ku punoi si gazetare dhe lektore; sipas fjalëve të saj ajo ishte një «shkencëtare shtegtare» (fahrender Scholar). E ligjëroi teorinë politike: në vitin 1963 në Universitetin e Çikagos, nga viti 1967 në Universitetin e sotëm New School në Universitetin në Nju-Jork. Veprat më të rëndësishme: «Mbi origjinën e totalitarizmit» (1955), «Viva activa» (1958), «Eichmann në Jerusalem: Raport për banalitetin e së keqes» (1963). – Transkript i emisionit televiziv «Zur Person», 28 tetor 1964, bisedë me Hannah Arendt, të cilën e udhëhoqi Günter Gaus.