Kufijtë e diskursit ashtu si u dëftu nga Sam Harrisi dhe Noam Chomsky

Foto: Axel NAUD



1 maj 2015

Për dekada me radhë, Noam Chomsky ka qenë një nga kritikët ma të shquar të politikës së jashtme amerikane dhe sa ma larg që dikush shkon përgjatë spektrit politik të majtë, aq ma shumë e ndin ndikimin e tij. Edhe pse jam dakord me shumicën e asaj që ka thënë Chomsky në lidhje me keqpërdorimin e pushtetit, prej kohësh kam konsideru që pikëpamjet e tij politike, kur bahet fjalë për kërcënimin prej xhihadit global, prodhojnë iluzione të rrezikshme. Në përgjigje të kësaj, jam kritiku shumë nga ata që besojnë se i kam hy në hak këtij njeriu të madh.

Javën e kaluar kam bë çmos për një debat publik me Chomskyn në lidhje me etikën e luftës, terrorizmin, survejimin e shtetit dhe tema të ngjashme. Ashtu qysh do ta shohin lexuesit e shkëmbimit të maposhtëm të postelave (emailave), përpjekja më shkoi huq. Vendosa m’e publiku këtë letërkëmbim privat, me lejen e Chomskit, si një rrëfim paralajmërues. Qartazi, aj dhe unë kemi nxjerrë mësime të ndryshme prej asaj që doli me qenë, për fat të keq, një ballafaqim i pakëndshëm dhe i pafrytshëm. Unë do t’ia lë lexuesve të nxjerrin përfundimet e veta.

S(am) H(arrisi)

 

* * *

 

26 prill 2015

Nga: Sam Harrisi

Për: Noam Chomskyn

 

Noam –

 

U lidha me ju në mënyrë indirekte përmes Lawrence Kraussit dhe Johann Harit dhe isha tue bë plan me e lënë me kaq, por një lexues tash ma ka dërgu një kopje të një shkëmbimi me postel, në të cilin jeni tregu mjaft dëbues për mundësinë e një „debati“ me mua. Prandaj desha vetëm të sqarohem, megjithëse mendoj se mun të mos pajtohemi thelbësisht rreth disa gjërave, jam shumë ma i interesuar të gjej arsyet e këtyre mosmarrëveshjeve si dhe sqarimin e ndonjë keqkuptimi, sesa të kemi një debat konvencional.

Asht në rregull nëse nuk ju pëlqen me bë një debat publik me mua. Unë muj me thënë vetëm se kemi shumë, shumë lexues të përbashkët që do të donin të na shihnin të përpiqemi me bë të pamundurën për me gjetë një gjuhë të përbashkët. Fakti që më keni qujtë „fanatik fetar“ i cili „adhuron fenë e shtetit“ më bën të mendoj se ka disa keqkuptime të cilat muj me i qartësu. Po ashtu shumë lexues këmbëngulin se, në mënyrë të ngjashme, jam i lajthitur sa herë që asht bë fjalë për pikëpamjet tuaja.

Sidoqoftë, po e ndryshutë mendjen, oferta jeme asht e hapun.

 

Çdo të mirë,

Sami

 

26 prill 2015

Nga: Noam Chomsky

Për: Sam Harrisin

 

Bën vaki që të kem mendime të gabuara në lidhje me ju. Krejt ajo që kam lexu prej jush asht materiali që m’asht dërgu në lidhje me pikëpamjet e mia të supozuara, që janë krejtësisht të rreme. Nuk shoh ç’kuptim kish me pasë një debat publik në lidhje me keqshtjellimet (keqinterpretimet). Nëse ka gjëra që do të donit me i shqyrtu privatisht, s’ka problem. Por me burime (referenca).

 

 

26 prill 2015

Nga: Sam Harrisi

Për: Noam Chomskyn

 

Noam –

 

Ju falënderoj që m’u lajmërutë.

 

Para se t’i hyj kësaj këtaj teme, do të doja me ju nxitë që t’i qaseni këtij shkëmbimi me idenë që ka m’u botu. Aq sa mun me qenë mendjendriçuese që të korrigjoni keqshtjellimin tem privatisht, do të ishte shumë ma mirë në qoftë se do ta bënit këtë publikisht. Kjo nuk asht një çështje për me pasë një „debat për keqshtjellime“; asht një çështje për m’ia mundësu lexuesve tanë m’e pa që biseda mbi tema të vështira dhe të polarizuara herë pas here mun me përmbushë qëllimin e saj të dukshëm. Nëse ju kam keqshtjellu, muni me më kallxu se ku e kam rrokë këtë punë për bishti. Do të doja që lexuesit e mi me e pa se pikëpamjet e mia ndryshojnë në kohë reale. Kish me qenë shumë ma pak e dëshirueshme për mua që, thjesht, me raportu se ju dhe unë i kemi sqaru disa gjëra privatisht dhe se tash e kam ndryshu pikëpamjen teme në lidhje me X, Y, dhe Z.

Përtej korrigjimit të keqshtjellimeve tona, mendoj se mujmë me pasë një bisedë shumë interesante në lidhje me çështjet etike rreth luftës, terrorizmit, shtetit survejues e kështu me radhë. Kisha me qenë i lumtur m’e bë krejt këtë me postel, ose kishim mujtë me folë me telefon e masandej me e transkriptu incizimin. Në të dyja rastet keni me pasë mundësi me redaktu dhe me përsosë ndihmesën tuaj para publikimit. Kërkesa jeme e vetme kish me qenë që ju mos me shku aq mbrapa e me bë aq ndryshime të tilla të thella sa që mua me m’u dashë me rishiku krejtësisht anën teme të gjërave.

Derisa të mendoni në lidhje me këtë punë, kisha dashë me jua tërheqë vëmendjen për të vetmen gjë që mun të kem shkru ndonjëherë në lidhje me punën tuaj. Pjesët e maposhtme janë në librin tem të parë, ‚Fundi i besimit‘ (2004), i cili asht shkru si përgjegje ndaj ngjarjeve të 9/11-s. Afërmendsh, i gjithë diskutimi nuk i del zot urgjencës së asaj periudhe, bashkë me shumë dobësi të një libri të parë. Ngurroj me mbarështu këtu, nëse jo për ndonjë arsye tjetër, atëherë për tonin që kurrë nuk do ta kisha përdorë në një shkëmbim të drejtpërdrejtë me ju. Megjithatë, në qoftë se i kam keqshtjellu mendimet tuaja me shkrim, ky asht i vetmi vend ku kjo ka mujtë me ndodhë. Në shkofshim kah mbarështimi i keqshtjellimeve, duket si vend i mirë për me i përvjelë mëngët.

 

Çdo të mirë,

Sami

 

Paarsyeshmëria majtiste dhe rasti i çuditshëm i Noam Chomskyt

 

Asgjamangut, shumë njerëz tash janë të bindur që sulmet e 11 shtatorit thonë pak për islamin dhe shumë për karrierën neveritëse të Perëndimit – e, në veçanti, në lidhje me dështimet e politikës së jashtme amerikane. Filozofi francez, Jean Baudrillardi, u kushton këtyre temave një shprehje veçanërisht të buisur, tue deklaru se terrorizmi asht pasojë e domosdoshme e hegjemonisë amerikane. Aj shkon aq larg sa me sugjeru se na fshehtas shpresonim me na ndodhë një shkatërrim i tillë:

‚Po qe nevoja mujmë me thanë se ata e bënë, por na e lypëm… Kur fuqia globale monopolizon situatën në këtë masë, kur ka një përqendrim të tillë të frikshëm të të gjitha funksioneve në një makineri teknokratike dhe kur asnjë formë alternative e të menduarit nuk lejohet, çfarë rruge tjetër mbetet, pos një transferi situacional terrorist. Ishte vetë sistemi i cili krijoi kushte objektive për këtë hakmarrje brutale… Ky asht terror kundër terrorit, nuk ka ma asnjë ideologji mbas saj. Na jemi shumë larg përtej ideologjisë dhe politikës tashma… Pushteti që mbanin këto kulla papritmas sikur humbi gjithë energjinë, gjithë elasticitetin; pushteti arrogant papritmas sikur u dorëzu mbas një trysnie shumë intensiv të një përpjekjeje: përpjekje për me qenë model unik i botës. 40

Me bë me qëllu dikush qëllimirë, mun me pandehë se diçka thelbësore në këto urti të thella asht tretë në përkthim e sipër. E mendoj si shumë ma shumë të mundshme, megjithatë, se nuk ia ka arrijtë me i ba ballë përkthimit në frëngjishte. Nëse Baudrillardi kish qenë i detyruar me jetu në Afganistan nën talebanët, a kish mendu se kufizimet e tmerrshme të lirisë së tij na qenkan çështje e përpjekjeve të Shteteve të Bashkuara „për me qenë gjithmonë modeli unik i botës“? A kish me goditë atë argëtimi i çuditshëm në gjysëmloja gjatë çdo ndeshje futbolli – ku gruarët, kurorëshkelës dhe hajdutë e dyshuar vriten rregullisht në fushën e fëlliqur – si bubullima të para të një „transferi situacional terrorist“? Na mujmë me qenë përtej politikës, por na nuk jemi aspak „përtej ideologjisë“ tashma. Ideologjia asht krejt çka kanë armiqtë tanë. 41

Dhe prap, mendimtarë shumë ma të kthjellët se Baudrillardi i shohin ngjarjet e 11 shtatorit si pasojë e politikës së jashtme amerikane. Ndoshta ma kryesori në mesin e tyre asht Noam Chomsky. Përveç asaj që ka bë kontribute themeltare në gjuhësi dhe psikologji të gjuhës, Chomsky ka qenë kritik i vazhdueshëm i politikës së jashtme të ShBA-së për ma shumë se tri dekada. Aj ka arrijtë, gjithashtu, me demonstru dështimin kryesor të kritikës liberale të pushtetit. Duket se asht njeri me moral të shkëlqyeshëm por vëzhgimet politike të të cilit ia pamundësojnë me bë dallimin në mes të parimeve ma elementare morale – ndërmjet llojeve të dhunës, si dhe shumëllojshmërisë së qëllimeve njerëzore që u japin shtysë atyre.

Në librin e tij „9-11“, ndërsa rrënojat e Qendrës Botërore të Tregtisë ishin ende stivë e tue qitë tym, Chomsky na kërkoi që të mos harrojmë se „ShBA-ja në vetvete asht shtet udhëheqës terrorist.“ Në mbështetje të këtij pohimi aj liston një numër keqbërjesh amerikane, tue përfshi sanksionet që Shtetet e Bashkuara ia vunë Irakut, të cilat çunë në vdekjen e „ndoshta gjysëm milion fëmijëve,“ dhe bombardimet e vjetit 1998 të një uzine farmaceutike Al Shifa në Sudan, e cila mun ta ketë përgatitë terrenin për dhjeta mija sudanezë të pafajshëm me vdekë nga tuberkulozi, malaria dhe sëmundje të tjera të shërueshme. Chomsky nuk ngurron me vënë një vijë barazimi moral këtu: „Për herë të parë në historinë moderne, Europa dhe degët e saj iu nënshtrunë, në trollin e vet, një lloji të tillë të masakrës që ata në mënyrë rutinore krynin diku tjetër.“ 42

Para se me vënë në dukje se sa kokëfortë asht të menduarit e Chomskit mbi këtë temë, kisha m’u pajtu me shumë nga pikëpamjet e tij, pasi ato kanë virtytin e të qenit edhe me peshë përgjithësisht, edhe pa peshë për çështjen në fjalë. Nuk ka asnjë dyshim se Shtetet e Bashkuara kanë shumë borxhe me la, si mbrenda ashtu edhe jashtë vendit. Në këtë drejtim, pak a shumë, mujmë m’i gëlltitë tezat gangull të Chomskit. Për me prodhu këtë qull të tmerrshëm në vendin tonë, mujmë me nisë me trajtimin tonë gjenocidal të amerindianëve, shtoni kësaj disa qindra vjetë të skllavërisë, së bashku moslejimin e hyrjes për refugjatët hebrej që iknin nga kampet e vdekjes së Rajhut të Tretë, llokoçitni aty bashkëpunim tonë me një listë të gjatë despotësh modernë dhe mosrespektimin tonë të mavonshëm për regjistrin e tmerrshëm e të drejtave të njeriut, shtoni bombardimet tona të Kamboxhës dhe Dokumentet e Pentagonit [Pentagon Papers – një studim i Departamentit të Mbrojtjes së ShBA-së rreth përfshirjes në luftën e Vietnamit – vër. e përk.] për m’i dhënë shije, dhe masandej në maje qitni refuzimet tona të kohëve të fundit për me nënshkru protokollin e Kiotos për emetimet që shkaktojnë efektin serë, mospërkrahjen e çfarëdo ndalimi të minave tokësore, dhe mosnënshtrimin e vetvetes ndaj vendimeve të Gjykatës Penale Ndërkombëtare. Rezultatit duhet m’i ardhë era vdekje, hipokrizi dhe pezhgve xhehnemi.

Kemi bë, gjithsesi, në të kaluarën disa gjëra të tmerrshme. Pa dyshim, jemi të gatshëm me bë gjëra të tmerrshme edhe në të ardhmen. Asgjë që kam shkru në këtë libër nuk duhet me u interpretu si mohim i këtyre fakteve, ose si mbrojtje e praktikave shtetërore që janë haptazi të neveritshme. Bën që fuqitë perëndimore, dhe Shtetet e Bashkuara në veçanti, kanë me pagu koxha shumë si dëmshpërblime. Dhe dështimi jonë për me i njohë të këqijat tona përgjatë viteve e ka dëmtu kredibilitetin tonë në bashkësinë ndërkombëtare. Mujmë me lëshu pe e me pranu gjithë këtë, e madje edhe me bashkëndi ndjenjën e mprehtë të zemërimit të Chomskit, tue pranu se analiza e tij e gjendjes sonë aktuale në botë asht një kryevepër e verbërisë morale.

Merrni bombardimet e uzinës farmaceutike Al Shifa: sipas Chomskyt, mizoria e 11 shtatorit del e zbehtë në krahasim me atë që shkaktoi administrata e Clintonit në gusht të vitit 1998. Por le të shtroj tash disa pyetje shumë themelore që Chomsky duket se ka mbetë pa ia shtru vetes: Çfarë mendoi se po bënte qeveria amerikane kur dërgoi raketa kryqëzore në Sudan? Për me shkatërru një qendër armësh kimike që shfrytëzohej nga Al Kaida. A kishte si qëllim administrata e Clintonit me vra mija fëmijë sudanezë? Jo. A ishte caku jonë me vra sa ma shumë sudanezë që mujmë? Jo. A ishim tue u përpjekë me e vra këdo qoftë? Jo, pos nëse kemi mendu se anëtarë të Al Kaidës mujnë me qenë në objektin e Al Shifës në mes të natës. Me i bë këto pyetje në lidhje me Osama bin Ladenin dhe nëntëmbëdhjetë rrëmbyesit na vënë në një univers tërësisht të ndryshëm moral.

Në qofshim të prirë me ndjekë Chomskin poshtë rrugës së ekuivalencës morale dhe të shpërfillim rolin e qëllimeve të njeriut, mujmë me harru për bombardimin e centralit Al Shifa, sepse shumë gjëra që nuk i kemi bë në Sudan kanë pasë pasoja edhe ma të mëdha. Çka me thënë në lidhje me të gjitha paratë dhe ushqimet që thjesht kurrë s’na ka shku mendja me ua dhënë para 1998-s? Sa fëmijë i kemi vra (ç’asht e vërteta nuk i kemi shpëtu), vetëm tue jetu në injorancë të hareshme për kushtet në Sudan? Sigurisht, me e pasë bë, që të gjithë na së bashku, përparësi që të mbajmë vdekjen sa ma larg prej Sudanit për aq kohë sa asht e mundur, miliona të pallogaritur kishin mujtë me u kursy nga çfarëdo qoftë që ishte ajo plagë që çoi deri në vrasjen e tyre. Kishim mujtë me dërgu ekipe burrash e grash qëllimmira në Hartum për me siguru që sudanezët janë lidhë me rripat e sigurimit. A jemi fajtorë për të gjitha lëndimet dhe vdekjet e parandalueshme, ngaqë s’kemi bë asgjë për me i parandalu? Mujmë me qenë, deri në një pikë. Filozofi Peter Ungeri ka demonstru një rast bindës se nëse një dollar i vetëm i shpenzuar jo për gjë tjetër pos për bazën absolute të mbijetesës sonë asht një dollar që ka gjakun e fëmijëve të uritur në të. 43 Ndoshta kemi përgjegjësi shumë ma të madhe morale për gjendjen në të cilën asht bota sesa që shumica prej nesh duket e gatshme me marrë me mend. Kjo, megjithatë, nuk asht argumenti i Chomskyt.

Anudhati Royi, një admiruese e madhe e Chomskyt, e ka përmbledhë pozicionin e tij shumë mirë:

„[Q]everia amerikane refuzon m’e gjyku veten me të njëjtat standarde morale me të cilat i gjykon të tjerët… Teknika e saj asht që të pozicionojë veten si një gjigant qëllimmirë, veprat e mira të të cilit po keqkuptohen në vende të çuditshme nga vendas intrigantë, tregjet e të cilave po përpiqet me i çliru, shoqëritë e të cilave po përpiqet me i modernizu, femrat e të cilave po përpiqet me i çliru, shpirtrat e të cilave po përpiqet me i shpëtu. . . . [Q]everia amerikane i ka dhënë vetes të drejtën dhe lirinë me i vra e me i zhdukë popujt „për të mirën e tyre.“ 44

Por na jemi, në shumë anë, vetëm një i tillë, „gjigant qëllimmirë.“ Dhe asht mjaft e habitshme që njerëzit inteligjentë, si Chomsky dhe Royi, nuk arrijnë me e pa këtë. Ajo që kemi nevojë për t’u përballë me argumentet e tyre asht një pajisje që na mundëson m’e dallu moralin e njerëzve si Osama bin Ladeni dhe Saddam Husseini, nga aj i George Bushit dhe Tony Blairit. Nuk asht zor me i imagjinu vetitë e një mjeti të tillë. Mujmë me i dhënë një emën si „armë e përsosur.“

 

Armët e përsosura dhe etika e „dëmit kolateral“

 

Ajo që na me eufemizëm e përshkrujmë si „dëm kolateral“ në kohë lufte asht rezultat i drejtpërdrejtë i kufizimeve të fuqisë dhe të saktësisë së teknologjisë sonë. Për me pa se asht kështu, duhet vetëm me imagjinu se si do të dukej ndonjë nga konfliktet tona të kohëve të fundit nëse do të kishim posedu armë të përsosura – armë që na mundësojnë ose që përkohësisht të pengojmë ose të vrasim një person të veçantë, ose grup, prej çfarëdo largësie, pa dëmtu të tjerët apo pronën e tyre. Çfarë do të kishim bë me teknologji të tillë? Pacifistët do të kishin refuzu m’e përdorë atë, pavarësisht nga shumëllojshmëria e përbindëshve që aktualisht sillen lirshëm nëpër botë: vrasës dhe torturues të fëmijëve, sadistë gjenocidalë, njerëz që, për mungesë të gjeneve të shëndosha, edukim të duhur apo ide të drejta, nuk mun pritet ndoshta me jetu në paqe me pjesën tjetër, dmth. me ne. Kam me i thënë disa gjëra në lidhje me pacifizmin në një kapitull ma poshtë – ngaqë mua më duket pozicion thellësisht imoral që vjen tek ne i mbështjellë me dogmën e ma të naltit moralizëm – por shumica prej nesh nuk janë pacifistë. Shumica prej nesh don të zgjedhë me përdorë një armë të këtij lloji. Një mendim i çastit tregon se përdorimi i një arme të tillë një personi do t’i ofrojë një dritare të përsosur në shpirtin e etikës së tij.

Merrni parasysh një krahasim shumë të lehtë që asht bë kohëve të fundit mes George Bushit dhe Saddam Husseinit (ose Osama bin Ladenit, apo Hitlerit, etj.) – në faqet e shkrimtarëve si Royi dhe Chomsky, në shtypin arab dhe në klasat shkollore nëpër gjithë botën e lirë. Si do ta zhvillonte George Bushi luftën e fundit në Irak me armë të përsosur? A do të t’i kishte bë shënjestra mija civilë irakianë të cilët janë gjymtu apo janë vra nga bombat tona? A do t’ia kishte nxjerrë sytë e vajzave të vogla apo a do t’ua kishte shkulë krahët prej nënash të tyre? Ju pëlqen apo jo politika e dikujt – apo dikushi – nuk ka asnjë arsye me mendu se aj do të kishte shkaktu lëndimin ose vdekjen e qoftë edhe të një personi të vetëm të pafajshëm. Çfarë do të kishin bë Saddam Huseini apo Osama bin Ladeni me armë të përsosura? Çfarë do të kishte bë Hitleri? Ata do t’i kishin përdorë koxha ndryshe.

Asht koha për me pranu se jo të gjitha kulturat janë në fazën e njëjtë të zhvillimit moral. Kjo asht një gjë rrënjësisht e pakëshillueshme m’e thënë, sigurisht, por kjo duket si objektivisht e vërtetë tue thënë se jo të gjitha shoqëritë kanë burime të barabarta materiale. Mujmë me i parafytyru dallimet tona morale vetëm mbrenda këtyre kushteve: jo të gjitha shoqëritë kanë të njëjtën shkallë të pasurisë morale. Shumë gjëra i ndihmojnë një dhuntie të tillë. Stabiliteti politik dhe ekonomik, shkrim-e-këndimi, një nivel i vogël i barazisë shoqërore, ku gjëra të tilla mungojnë, njerëzit pirren të gjejnë shumë arsye bindëse për të trajtuar njëri-tjetrin koxha keq. Historia jonë e kohëve të fundit ofron shumë dëshmi të zhvillimit tonë në këto fronte dhe një ndryshim korrespondues në moralin tonë. Një vizitë në Nju Jorkun e verës së vitit 1863 do t’i kishte gjetë rrugët të sunduara nga banda e banditë endacakë; zezakët, po të mos ishin në pronësi të plotë nga skllavopronarë të bardhë, linçoheshin rregullisht dhe digjeshin. A ka ndonjë dyshim se shumë njujorkezë të shekullit të nëntëmbëdhjetë ishin barbarë sipas standardeve tona të tanishme? Për me i thënë një kulture që ajo ka mbetë njëqind e pesëdhjetë vjet pas tonës në zhvillimin shoqëror asht, me të vërtetë, një kritikë e tmerrshme, tue pasë parasysh se sa larg kemi shku gjatë kësaj kohe. Tash imagjinoni amerikanët e zhytur në terrin e 1863-s që vijnë me i marrë në pronësi armët kimike, biologjike dhe armët bërthamore. Kjo asht, pak a shumë, situata që po përballemi na në pjesën ma të madhe të botës në zhvillim.

Sendërgjoni tmerret që amerikanët i kanë bë së fundmi në vitin 1968, në My Lai:

„Herët në mëngjes ushtarët zbritën në katund me helikopter. Shumë prej tyre qëllonin derisa shpërndaheshin, tue vra edhe njerëz, edhe kafshë. Nuk kishte gjurmë të batalionit të Vietkongut dhe asnjë plumb nuk ishte shkrepë kundër kompanisë Charlie gjatë gjithë ditës, por ata vazhdunë punën. Dogjën çdo shtëpi. Përdhununë gratë dhe vajzat dhe pastaj i vranë. Therën me thikë disa gra në vaginë dhe disa të tjerave ua qitën zorrët jashtë, ose ua prenë duart e tyre apo i skallpunë. Grave shtatzana iu prenë barqet dhe ashtu u lanë të vdesin. Kishte dhunime grupore dhe vrasje nga të shtënat apo me bajoneta. Ka pasë ekzekutime masive. Dhjeta njerëz herë pas here, tue përfshi pleq, gra dhe fëmijë, u mitralozunë në një hendek. Mbrenda katër orësh rreth 500 katundarë mbetën të vramë.“45

Kjo asht sjellja ma e tmerrshme deri ku mun me shku një qenie njerëzore. Por ajo që na dallon nga shumë prej armiqve tanë asht se kjo dhunë e verbër na trondit. Masakra në Lai mbahet mend si një çast i nënshkrimit të turpit për ushtrinë amerikane. Edhe në atë kohë, ushtarët amerikanë ishin të stepur nga sjellja e shokëve të tyre. Një pilot helikopteri që mbërrijti në vendngjarje urdhëroi vartësit e tij që të përdorin mitralozët e tyre kundër trupave të tyre në qoftë se ata nuk do të ndalnin vrasjen e katundarëve.46 Si kulturë, na qartazi kemi shku larg në mostolerancën tonë ndaj torturës së qëllimshme dhe vrasjeve të të pafajshëmve. Do të bënim mirë që të kuptojmë se shumica e botës nuk e ka bë këtë.

Kudo që ka fakte të çdo lloji për t’u njohë, një gjë asht e sigurtë: jo të gjithë njerëzit i zbulojnë ato në të njëjtën kohë, ose i kuptojnë ato në mënyrë njësoj të barabartë. Tue pranu këtë, mbetet një hap i shkurtë në një lloj të të menduarit hierarkik që asht aktualisht i papranueshëm në shumicën e diskursit liberal. Kudo ku ka përgjegje të drejta dhe të gabuara për çështje të rëndësishme, ka me pasë mënyra ma të mira ose ma të këqija për me ardhë deri te këto përgjegje, dhe mënyra ma të mira ose ma të këqija për me i vënë në përdorim. Merrni rritjen e fëmijëve si shembull: Si mund t’i mbajmë fëmijët larg nga sëmundja? Si mund t’i rritim ata që të jenë anëtarë të lumtur dhe të përgjegjshëm të shoqërisë? Ka, padyshim, edhe përgjegje të mira, edhe të këqija për pyetjet e këtij lloji, dhe jo të gjitha sistemet e besimit dhe praktikat kulturore kanë me qenë njësoj të përshtatshme për me i qitë të mirat në dritë. Kjo nuk do të thotë se gjithmonë do të ketë vetëm një përgjegje të drejtë për çdo pyetje, ose një mënyrë të vetme, ma të mirë për me arrijtë çdo qëllim të veçantë. Por tue pasë parasysh specifikat e pashmangshme të botës sonë, vargu i zgjidhjeve optimale për çdo problem në përgjithësi ka me qenë mjaft i kufizuar. Derisa mun me ndodhë që të mos ketë ushqim ma të mirë me ngrënë, na nuk mujmë me hangër gurë – dhe çdo kulturë që do ta bënte gur-ngrënien virtyt, apo rregull fetar, do të vunte shumë nga mungesa e ushqimit (dhe e dhëmbëve). Kjo asht e pashmangshme, prandaj, disa qasje për politikë, ekonomi, shkencë e madje edhe shpirtërore dhe etike, do të jenë objektivisht ma të mira sesa konkurrentët e tyre (simbas çfarëdo mase të „ma të mirës“ që kishim dashë me miratu), dhe shkallët, në këtë rast, kanë me u kthy në dallime të mirëfillta të lumturisë njerëzore.

Çdo qasje sistematike ndaj etikës, ose ndaj të kuptuarit të mbështetjes së domosdoshme nga poshtë të shoqërisë civile, do të zbulojë se shumë myslimanë janë të zhytur thellë deri në fyt në barbarinë e kuqe të shekullit të katërmbëdhjetë. Natyrisht, ka arsye të padyshimta historike dhe kulturore për këtë, dhe fajësim të mjaftë që sillet poshtë e përpjetë, por nuk duhet me shpërfillë faktin se na tash duhet me u përballë me shoqëri të tërë, zhvillimi moral dhe politik i të cilëve në trajtimin e grave dhe të fëmijëve, në mënyrën e tyre të të bërit të luftës, në qasjen e tyre ndaj drejtësisë penale dhe në vetë intuitën e tyre se çfarë përbën mizori, mbetet prapa tonës. Kjo mund të duket si një gjë joshkencore dhe potencialisht me thanë, raciste, por nuk asht asnjëra. Nuk asht aspak raciste, pasi ajo nuk ka mundësi me qenë arsye biologjike për pabarazi në këtë rast, dhe nuk asht joshkencore vetëm për shkak se shkenca nuk e ka adresu ende sferën morale në mënyrë sistematike. Ejani mbas njëqind vjetësh dhe nëse nuk jemi kthy me jetu në shpella e nuk jemi tue e mbytë njëri-tjetrin me çomange, kemi me i pasë disa gjëra shkencërisht të mprehta për të thënë në lidhje me etikën. Çdo dëshmitar i sinqertë për ngjarjet aktuale do të kuptojë se nuk ka ekuivalencë morale mes llojit të forcës që projektojnë demokracitë e qytetëruara në botë, të gjitha pa përjashtim, dhe dhunës shkatërrimtare që kryhet nga militantët myslimanë, apo në të vërtetë, nga qeveritë myslimane. Chomsky duket se mendon që pabarazia, ose nuk ekziston, ose ka rrjedhë të përkundërt.

Merrni në shqyrtim konfliktin e fundit në Irak: Nëse situata do të ishte e kundërt, cilat janë gjasat që Garda Republikane irakiane, tue u përpjekë me bë ndryshim regjimi në Potomak, të kishte pasë të njëjtën shkallë të kujdesit për të minimizu viktimat civile? Cilat janë gjasat që forcat irakiane do të ishin matë a me sulmu apo jo, tue pa përdorimin e mburojës njerëzore prej nesh? (Cilat do të ishin gjasat po të kishim përdorë mburoja njerëzore?) Cilat janë gjasat që një qeveri e shpartalluar amerikane do t’u kishte bë thirrje qytetarëve të saj që të dalin vullnetarë për t’u bë bombë-vetëvrasës? Cilat janë gjasat që ushtarët irakianë do të kishin qa mbas vrasjes së panevojshme të një grupi të civilëve amerikanë në një pikë kontrolli? Në fletoren e imagjinatës suaj duhet të jenë renditë një kolonë në rritje prej zerosh.

Asgjë në llogaritjen e Chomskit nuk merr parasysh dallimin në mes qëllimit për me vra një fëmijë, për shkak të efektit që shpresohet se ka me kriju te prindët e tij (na e qujmë këtë „terrorizëm“), dhe vrasjes pa dashje të një fëmije në një përpjekje për me kapë ose me vra një vrasës botërisht të pranuar të një fëmije (na e qujmë këtë „dëm kolateral“). Në të dyja rastet një fëmijë vdes, dhe në të dyja rastet asht një tragjedi. Por statusi etik i autorëve, qofshin individë apo shtete, vështirë se mun me qenë ma qartë i dallueshëm.

Chomsky mun me kundërshtu se tue e dijtë me vënë jetën e një fëmije në rrezik asht e papranueshme në çdo rast, por në mënyrë të qartë ky nuk asht një parim që mujmë me ndjekë. Prodhuesit e trensajave (angl. ‚roller coaster‘- shq. nga tren + sajë – shën. i përk.) e dijnë, për shembull, se pavarësisht nga masat rigoroze të sigurisë, dikur, diku, një fëmijë do të vritet nga një prej makinave të tyre. Prodhuesit e kerrave e dijnë këtë, gjithashtu. Ashtu qysh e dijnë prodhuesit e çomangeve të hokejit, çomangeve të bejzbollit, të qeseve plastike, të pishinave, të gjerdheve zinxhirthurura, ose pothuajse çdo gjë tjetër që mund të mendohet që mun me shkaktu vdekjen e një fëmije. Ka një arsye pse nuk i referohemi vdekjes së pashmangshme të fëmijëve në shpatet tona të skijimit si „kasaphane skijimore“. Por s’do ta dinit këtë tue lexu Chomskin. Për të, qëllimet nuk duken të rëndësishme. Numërimi i xhenazeve asht e gjitha.

Tash po jetojmë në një botë që nuk mun me i toleru ma regjimet keqdashëse, të mirarmatosura. Pa armë të përsosura, dëmi kolateral – vrasja dhe gjymtimi i njerëzve të pafajshëm – janë të pashmangshëm. Vujtje të ngjashme do të pësojnë edhe shumë njerëz të pafajshëm për shkak se na mungojnë makina, aeroplanë, antibiotikë, procedura kirurgjike dhe qelqe dritaresh të përsosura. Në qoftë se dojmë me nxjerrë konkluzione në lidhje me etikën – si dhe të bëjmë parashikime për atë se çfarë ka me bë një person apo shoqëri e dhënë në të ardhmen – nuk mujmë m’i anashkalu qëllimet njerëzore. Kur bëhet fjalë për etikën, synimet janë gjithçka. 47

 

Shënime:

40 J. Baudrillard, The Spirit of Terrorism, trans. C. Turner (New York: Verso, 2002).

41 Mun me u dukë e çuditshme me u ndeshë me fraza si „armiqve tanë,“ të thëna pa ndërgjegje të vetëdukshme (ang. ‚apparent‘), dhe kjo asht e çuditshme për mua që po e shkruj këtë. Por nuk ka dyshim se janë armiqtë ata që i kemi (dhe unë po e lë lexuesit me i vënë kufijtë e „na“, të kuptuar gjerësisht ose ngushtësisht ashtu si t’i pëlqejë). Ideja e gabuar liberale që kam me u përpjekë me zbulu në këtë pjesë asht koncepti se na i bëmë këta armiq dhe se na jemi, pra, „ekuivalenti moral.“ Na nuk jemi. Një analizë e ideologjisë së tyre fetare tregon se na jemi të ballafaquar me njerëz të cilët do të na kishin shku në shpatë, po ta kishin pushtetin, shumë kohë para se Banka Botërore, Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe Organizata Botërore e Tregtisë të ishin, qoftë edhe një vezullimë e dobët, në syrin e globalizuesit të parë grabitqar.

42 N. Chomsky, 9–11 (New York: Seven Stories Press, 2001), 119.

43 P. Unger, Living High & Letting Die: Our Illusion of Innocence (Oxford: Oxford Univ. Press, 1996).

44 A. Roy, War Talk (Cambridge, Mass.: South End Press, 2003), 84–85.

45J. Glover, Humanity: A Moral History of the Twentieth Century (New Haven: Yale Univ. Press, 1999), 58.

46 Ibid., 62.

47 A janë qëllimet, me të vërtetë, pragu i fundit? Çfarë mujmë me thënë, për shembull, për ata misionarë të krishterë në Botën e Re që pagëzunë foshnjat indiane vetëm për me i mbytë menjëherë, tue i dërgu në qiell? Qëllimet e tyre ishin (vetëdukshëm) të mira. A ishin veprimet e tyre etike? Po, brenda kufijve të një botëkuptimi mjerisht të kufizuar. Barnatari mesjetar i cili u jepte pacientëve të tij zhivë, vërtet ishte tue u përpjekë me u dalë në ndihmë. Aj e kishte gabim vetëm rolin që ky element ka lujtë në trupin e njeriut. Qëllimet kanë rëndësi, por ato nuk janë e tëra.

 

26 prill 2015

Nga: Noam Chomsky

Për: Sam Harrisin

 

Shembulli që përmendni ilustron, për bukuri, pse nuk shoh ndonjë pikë për debat publik.

Ky asht paragrafi të cilit i referoheni:

 

„Apo merrni shkatërrimin e uzinës farmaceutike Al Shifa në Sudan, një fusnotë e vogël në procesverbalin e terrorit shtetëror, i harruar shpejt. Çfarë do të kishte qenë reagimi nëse rrjeti i Bin Ladenit do të kishte hedhë në erë gjysmën e rezervave farmaceutike në ShBA dhe të objekteve për rifurnizmin e tyre? Mujmë me imagjinu, edhe pse krahasimi asht i padrejtë, pasojat janë shumë ma të rënda në Sudan. Përveç kësaj, nëse ShBA-ja, Izraeli apo Anglia do të kishin qenë cak i një krimi të tillë, çfarë do të ishte reagimi? Në këtë rast themi, „Oh, mirë, shumë keq, gabim i vogël, le të dalim te tema e radhës, le të kalben viktimat.“ Njerëzit e tjerë në botë nuk reagojnë kështu. Kur Bin Ladeni bën këso bombardimesh, kuptohet kumbueshëm, madje edhe prej atyre që e përbuzin dhe kanë frikë prej tij; dhe e njëjta gjë, për fat të keq, asht e vërtetë për shumicën e pjesës tjetër të retorikës së tij.

Edhe pse ky asht thjesht një poshtëshënim, rasti i Sudanit asht ende shumë i dobishëm. Një aspekt interesant asht reagimi kur dikush guxon ta përmendë atë. Unë e kam bë në të kaluarën dhe e bëra përsëri si përgjigje ndaj pyetjeve nga gazetarët, menjëherë pas kasaphanes së 9-11-s. Kam përmendë se numri i viktimave të „krimit të tmerrshëm“ të 9-11-s, i kryer me „ligësi dhe mizori të tmerrshme“ (cituar Robert Fisku), mun me u krahasu me pasojat bombardimeve të uzinës Al Shifa nga ana e Clintonit në gusht të vitit 1998. Ky përfundim i besueshëm shkaktoi një reagim të jashtëzakonshëm, tue mbushë shumë faqe të internetit dhe të revistave me dënime të ethshme e të çuditshme, të cilat po i shpërfill. I vetmi aspekt i rëndësishëm asht që një fjali e vetme – e cila, në një vështrim ma të afërt, duket se asht minimizim – u konsideru nga disa komentatorë si krejtësisht skandaloze. Asht e vështirë me i ba bisht përfundimit se në njëfarë niveli të thellë, sado që mujnë m’ia mohu vetes, ata i konsiderojnë krimet tona kundër të dobëtit të jenë normale si ajri që thithim. Krimet tona, për të cilat na jemi përgjegjës: si tatimpagues, për dështimin që të sigurojmë dëmshpërblime masive, për dhënien strehë dhe imunitet dorasve, dhe për lejimin që fakte të tmerrshme të zhyten thellë në vrimën e kujtesës. E gjithë kjo asht me rëndësi të madhe, ashtu qysh ka qenë në të kaluarën.“

Vazhdon kështu me shqyrtimin e së vetmes provë në dispozicion – na nuk dojmë me i hetu krimet tona, në të vërtetë i ndalojmë hetimet e tyre, – gjë që, prej burimesh mjaft të besueshme, vlerësohet se viktimat mun të ketë qenë me dhjeta mija.

Përgjegjja juaj asht interesante edhe për atë çfarë lë pa thënë, edhe për atë çfarë thotë. Ajo çfarë nuk bën asht që të përgjegjet në pyetjen e ngritur: „Çfarë do të kishte qenë reagimi nëse rrjeti i Bin Ladenit do ta kishte hedhë në erë gjysmën e rezervave farmaceutike në ShBA dhe objekteve për rifurnizimin e tyre? Mujmë me marrë me mend, edhe pse krahasimi asht i padrejtë, pasojat janë shumë ma të rënda në Sudan. Përveç kësaj, nëse ShBA-ja, Izraeli apo Anglia do të kishin qenë objekt i një krimi të tillë, çfarë do të ishte reagimi?“

Kushdo që citon këtë paragraf ka përgjegjësinë minimale për m’i dhënë reagimet e tyre. Dështimi për të bë kështu tregon gjithçka.

Le të kthehemi në atë që thatë – një ligjëratë mbi „ekuivalencën morale.“ Ju nuk zini në gojë, megjithatë, se nuk kam sugjeru që ata ishin „moralisht ekuivalentë“ dhe në fakt tregova të kundërtën. Nuk e përshkruj bombardimin e Al Shifas si një „krim të tmerrshëm“ të kryer me „ligësi dhe mizori të tmerrshme.“ Përkundrazi, unë vura në dukje se numri mun me qenë i krahasueshëm, gjë që del prej hetimit (i cili nuk asht bë në këtë rast, dhe të cilin apologjetët e krimeve tona e shpërfillin), rezulton të jetë, mjaft e mundshme, një minimizim serioz.

Ju gjithashtu e shpërfillët faktin se unë iu kisha përgjegjë tashma kërkesës suaj në lidhje me mungesën e qëllimit (intencës) – e cila, sinqerisht, më duket mjaft tronditës prej bazash morale elementare, ashtu qysh dyshoj që edhe ju do ta kishit marrë po të kishit qenë ju aj që do të përgjegjej në pyetjen e ngritur në fillim të komentit tem të cituar. Prandaj asht thjesht false me pohu se „pyetja juaj themelore“ asht ajo që „Chomsky duket se e ka lënë pa e pyetë veten.“ Përkundrazi, e pyeta veten menjëherë dhe iu përgjegja, besoj, në mënyrë të përshtatshme, akuzave tuaja të mavonshme. Pjesa në vijim asht nga „Prioritetet radikale“, 2003.

„Shumica e trajtesës për bombardimin në Sudan i përmbahet pyetjes nëse uzina besohej se prodhonte armë kimike; e vërtetë apo e rreme, kjo nuk ka ndikim në „madhësinë me të cilën agresioni ndërhyri me vlera të rëndësishme në shoqërinë e sulmuar“, të tillë si mbijetesa. Të tjerë theksojnë se vrasjet ishin të paqëllimshme, siç janë shumë nga mizoritë që na, me të drejtë, i denoncojmë. Në këtë rast na vështirë se mund të dyshojmë se pasojat e mundshme njerëzore u kuptuan nga planifikuesit e ShBA-së. Aktet mujnë me u justifiku, pra, vetëm nën supozimin hegelian se afrikanët janë „thjesht sende“, jetët e të cilëve nuk kanë „asnjë vlerë“, një qëndrim i cili përputhet me një praktikë, për nga mënyrat që nuk janë neglizhu kur ka qenë fjala për viktimat, të cilat mujnë me ardhë në konkluzionet e tyre në lidhje me „ortodoksinë morale të Perëndimit.“

Ndoshta mun të ndërkëmbeni tue m’u referu mua për atë që kam shkru tue citu pikëpamjet tuaja të botuara. Nëse ka ndonjë gjë që kam shkru që asht së paku po aq e gabuar sa kjo – tue lënë menjanë gjykimet morale – kam me qenë i gatshëm me e korrigju atë.

 

 

27 prill 2015

Nga: Sam Harrisi

Për: Noam Chomskyn

 

Noam –

 

Më duket se këtu ia nisi me na marrë uji përpara. Le t’i bëj vetëm dy vërejtje, para se të rekomandoj që t’ia nisim prej fillimi:

  1. Unë nuk e kam lexu [librin] „Prioritetet radikale“. Jam marrë me librin tuaj të shkurtë, „9/11“, si një trajtesë të vetëmjaftueshme për këtë temë. Nuk mendoj se ishte joetike ose e papërgjegjshme prej anës teme me e bë këtë.
  2. Ende kam përshtypjen se çdo gjë që keni shkru këtu shpërfill rëndësinë morale të qëllimit.

Jam i gatshëm m’iu përgjegjë pyetjes suaj. Çfarë kisha me thënë në lidhje me Al Kaidën (apo ndonjë grup tjetër) në qoftë se ajo do ta kishte shkatërru gjysmën e rezervave farmaceutike në ShBA? Kjo do të varet nga ajo se çfarë qëllimi do të kishte. Merrni parasysh mundësitë e mëposhtme:

  1. Imagjinoni se Al Kaida asht e mbushur, jo me sociopatë Perëndi-dehur që synojnë krijimin e një kalifati global, por humanitarë të mirëfilltë. Bazuar në hulumtimet e tyre, ata besojnë se një sasi vdekjeprurëse e vaksinës ia ka dalë me hy në rezervat farmaceutike amerikane. Ata ia kanë përcjellë shqetësimet e tyre FDA-së, [shkurt për: ‚Food and Drug Administration‘ – Agjencia e Ushqimit dhe Barnave e ShBA-së – vër. e përk.] por janë kundërshtu. Tue vepru me nguti, me qëllim që të shpëtojnë miliona jetë, ata lëshojnë një virus kompjuteri, që ka si shënjestër të pengojë shpërndarjen e kësaj vaksine vdekjeprurëse. Qysh rezulton, ata e kanë mirë sa i përket vaksinës, por e kanë gabim sa i përket pasojave të ndërhyrjes së tyre – dhe ata shkatërrojnë gjysmën e prodhimeve farmaceutike të ShBA-së.

Çfarë do të thosha? Unë do të thosha se kjo ishte një ngjarje fatkeqe – por këta janë njerëz që dojmë me i pasë në ekipin tonë. Do të kisha konsideru FDA-në si shumë fajtore që nuk ka komuniku në mënyrë efektive me ta. Këta njerëz janë miqtë tanë dhe që të gjithë ne qemë shumë të pafat.

  1. Al Kaida asht e tmerrshme pikërisht ashtu qysh asht si grup, dhe ajo shkatërron prodhimet tona farmaceutike intencionalisht, me qëllim që të lëndojë miliona njerëz të pafajshëm.

Çfarë do të thosha? Duhet t’i burgosim ose t’i vrasim këta njerëz që në rastin e parë.

Ndërsa numri i viktimave mun me qenë i njëjtë, këto janë skenare janë krejtësisht të ndryshme. Me folë etikisht, qëllimi asht (gati) e gjithë historia vetë. Dallimi në mes qëllimit me lëndu dikë dhe aksidentalisht me lëndu atë asht i madh, nëse jo për çfarëdo arsye tjetër, atëherë për shkak se prania e qëllimit dëmprurës na tregon shumë për atë që një person ose grup ka të ngjarë të bëjë në të ardhmen.

A jeni dakord? Vërejtjet tuaja deri tani më lënë të pasigurtë.

 

Sami

 

27 prill 2015

Nga: Noam Chomsky

Për: Sam Harrisin

 

Unë nuk qarkulloj letërkëmbim privat pa autorizim, por jam i gatshëm të autorizoj që t’ia dërgoni këtë letërkëmbim Kraussit dhe Harit, të cilët i zini në gojë.

Më vjen keq që nuk jeni të gatshëm të tërhiqni pretendimin tuaj të rremë se unë „shpërfill rëndësinë morale të synimeve.“ Sigurisht që e kam bë këtë, qysh e dini tashma. Gjithashtu, unë dhashë përgjegjen e duhur, i cili gjen zbatim të saktë për ju në rastin e Al Shifës, vetë këtij rasti në fjalë.

 

Po të kishit lexu ma tej, para se me nisë me akuzat tuaja, një procedurë e zakonshme në një punë me synime serioze, do të kishit zbulu se edhe unë shqyrtoj prova të konsiderueshme në lidhje me qëllimet tejet të sinqerta të fashistëve japonezë, derisa shkatërronin Kinën, Hitleri Sudetenlandin dhe Poloninë, etj. Ka të paktën po aq arsye sa me mendu se ata ishin të sinqertë ashtu qysh ishte Clintoni kur bombardoi Al Shifën. Shumë ma shumë në fakt. Prandaj, në qoftë se besoni në atë çfarë jeni tue thënë, do të duhej t’i justifikoni edhe veprimet e tyre. Edhe ma shumë në fakt. Gjithashtu, kam shqyrtu edhe raste të tjera, tue theksu se me dalë e me kallxu qëllime të mira asht normë për ata që kryjnë mizori dhe krime, ndoshta me sinqeritet – dhe sigurisht ma bindshëm se në këtë rast. Dhe se vetëm ma të ndytët apologjetë justifikojnë veprimet me arsyetimin se autorët e krimeve janë tue marrë një qëndrim normal prej kriminelësh.

Mua, gjithashtu, më vjen keq që po i bëni bisht faktit që yryshi juaj i „ekuivalencës morale“ ishte kategorikisht i rremë, qysh e dini tashma.

Dhe në veçanti, më vjen keq që shoh refuzimin tuaj total për t’iu përgjegjë pyetjes së ngritur që në fillim të pjesës që citutë. Skenari që e përshkruni asht, më vjen keq, sa qesharak, aq edhe i turpshëm. Ajo nuk ka as lidhjen ma të vogël me vendimin e Clintonit për bombarimin e Al Shifës – jo për shkak se ata kishin zbulu, papritmas, as për së afërmi diçka si ajo që na fantazoni këtu apo, sa i përket kësaj çështjeje, çfarëdo prove të besueshme dhe krejt të rastësishme fill pas shpërthimit të bombave në ambasadë. Kjo ishte, ashtu qysh qe pranu gjërësisht, hakmarrje për këtë. Kjo asht me të vërtetë skandaloze.

Dhe, natyrisht, ata e dinin se do të ketë viktima të shumta. Nuk janë ë, por ma parë marrin një qëndrim që sht ndoshta edhe ma e pamoralshme se vrasja e qëllimshme, e cila, të paktën, njeh statusin human të viktimave, jo si me qenë bubrreca që shkelen tue ecë nëpër rrugë, pa e ça kryet?

 

Në fakt, ashtu qysh kishit me dijtë, nëse kishit denju me lexu para se të fillonit me akuza, ata qenë informu menjëherë nga Kenneth Rothi i HRW-së [shkurt për: ‚Human Right Watch‘] për katastrofën e afërt humanitare, tashmë në rrugë e sipër. Dhe, sigurisht, ata kanë pasë shumë ma tepër informacione në dispozicion sesa HRW-ja.

Qëndrimi juaj moral del në shesh edhe ma shumë nga mungesa juaj e plotë e shqetësimit në lidhje me viktimat vetëdukshëm të stërmëdha dhe madje edhe me refuzimin për me hetu këtë.

Sa për të qenit „humanitarë të vërtetë“, i Clintonit me shokë, ndoshta kjo shpjegon pse vendosnin sanksione ndaj Irakut, aq vrastare sa dy nga diplomatë ndërkombëtarë shumë të respektuar të cilët administronin programin „Naftë për ushqim“, dhanë dorëheqje në shenjë proteste për shkak se i konsideronin ato si „gjenocidale“, tue e fajësu Clintonin për bllokimin e dëshmisë në Këshillin e Sigurimit të OKB-së. Apo pse derdhi armë në Turqi derisa ajo ishte tue bë një sulm të tmerrshëm mbi popullatën e saj kurde, një nga krimet ma të rënda të vjetëve ’90. Apo përse e zhvendosi Turqinë nga importuesi kryesor i armëve në mbarë botën (përjashto Izraelin dhe Egjiptin) dhe e vuri në atë pozitë Kolumbinë, sapo mizoritë turke arritën qëllimin e tyre dhe derisa Kolumbia ishte në krye të listës me shkeljet e tmerrshme të të drejtave të njeriut në këtë hemisferë. Ose pse autorizoi Texaco Oil Companyn që të sigurojë naftë për juntën vrasëse të Haitit tue i shkelë me këtë akt sanksionet. E kështu tutje, e kështu tutje, qysh kishit me dijtë po të kishit marrë mundin me lexu para se m’ia nisë me akuza, dhe para se me mbajtë taravia në lidhje me „etikën“ dhe „moralin“.

Unë kam pa ma parë apologjetë të kasaphaneve, por rrallë të këtij niveli – as mos të flas për refuzimin që të tërhiqni akuzat e rreme, që asht, krahasimisht, një defekt i vogël.

Mbasi jepni leksione se jeni shqetësu në lidhje me „sociopatë Perëndi-dehur“, ndoshta asht mirë me më kallxu një refererencë për dënimin tuaj të kryesit larg ma të keq të krimit të këtij mijëvjeçari, ngaqë Perëndia e kishte udhëzu që aj me e shkatërru armikun. [aluzioni asht për ish-kryetarin amerikan George W. Bushin – vër. e përk.]

Nuk ka kuptim me humbë kohë për mosgatishmërinë tuaj për m’iu përgjegjë kërkesës teme që të „ndërkëmbeni tue m’u referu mua për atë që unë kam shkru tue citu pikëpamjet tuaja të botuara. Nëse ka ndonjë gjë që asht qoftë edhe për një fije e gabueshme sa kjo – tue lënë menjanë gjykimet morale – unë kisha me qenë i gatshëm me e korrigju“.

Thjesht, nuk ka kuptim me pretendu se jemi tue bë një diskutim racional. Megjithatë, mendoj se do t’i bënit nder lexuesit tuaj në qoftë se do ta paraqitnit muhabetin tuaj rreth asaj se pse Clintoni bombardoi Al Shifën dhe rreth humanitarizmit të tij madhështor. Kjo asht, me siguri, ma e pakta që muni me bë, tue pasë parasysh refuzimin tuaj për me tërheqë atë që e dini se asht akuzë krejtësisht e rreme dhe një teatër i drejtësisë morale dhe etike.

 

27 prill 2015

Nga: Sam Harrisi

Për: Noam Chomskyn

 

Noam-

 

Për fat të keq, jeni tue i keqinterpretu edhe „heshtjet“, edhe deklaratat e mia – dhe s’po kam çare pa e ndi se me qëndrimin e prerë dhe censurues në të cilin e sollët muhabetin, i cili në fakt ka mujtë me qenë një shkëmbim kolegial i përkryer, pjesërisht jam edhe vetë fajtor. Duket se e nisët këtë dialog ose në cep të, ose shumë afër cepit të durimit tuaj. Nëse e publikoj këtë, unë do t’ju nxisja fuqimisht që të ndryshoni ata që i keni shkru tashma, tue heqë shprehjet antipatike si „qysh e dini tashma“, „një procedurë e zakonshme në një punë me synime serioze“, „qesharake dhe e turpshme,“ „refuzim total“ etj. Besoj se qirimbajtësit tuaj të caktuar dojnë me e pa mjeshtrin me veshë të skuqur, tue besu se jeni në proces të pastrimit të korridorit, me mue si leckë, por e vërteta asht se emocionet tuaja janë tue ia marrë anën virtyteve tuaja. Kisha dashë, ma mirë, që të mos dukeni i mbetur si qeni në qerre.

Me gjithë fuqitë tuaja të dukshme telepatike, nuk jam „tue i ba bisht“ kurrnjë gjëje. Fakti që nuk e kam trajtu çdo pikë që e keni ngritë në postelin tuaj të kaluar asht për shkak të faktit se mbetem i hutuar me mënyrën se si e kundroni rëndësinë etike të qëllimeve – ndërsa unë iu përgjegja pyetjes suaj qendrore në një mënyrë të tillë që të qartësoj këtë pikë (kështu së paku pata shpresu). Nuk isha tue ba analogji mes rastit tem të sajuar të Al Kaidës si „humanitarë të mëdhaj“ dhe administratës së Clintonit. Qëllimi i këtij shembulli ishte me dallu rëndësinë etike të qëllimit (me një numër të dhënë të njëjtë të viktimave), sa ma qartë që ishte e mundur. Rasti nuk kishte për qëllim [me qenë] real (si do t’ish lexu një „qysh e dini tashma“?).

Sa i përket temës se paska pasë një „ekuivalencë morale“ në mes të Al Shifës dhe 9/11-s, më vjen keq se atë çfarë keni shkru asht e vështirë me i ra në fije. Pavarësisht këmbënguljes suaj se nuk bëni çfarëdo ekuivalence morale në mes të dy rasteve, veprimet e Clintonit i quni një „krim“, pasojat e të cilit ishin „shumë të rënda“, sesa nëse i njëjti do të ishte bë në ShBA, dhe thoni se çdo krahasim me pasojat e 9/11-s asht, nëse jo asgjë tjetër, „një keqinterpretim.“ Ju, pastaj, duket se më qortoni mua për moszbulimin e menjëherëm të dallimit të rëndësishëm në mes të një „krimi të tmerrshëm“ dhe një „kasaphaneje“. A ka ndonjë dallim? Ju jeni, natyrisht, gjuhëtar i njohur, por unë besoj se redaktorët e OED [shkurt për: Oxford English Dictionary – vër. e përk.] do të ngatërrohen me këtë zbulim. Ndoshta muni me e thënë copë: Cili asht dallimi moral mes të Al Shifës dhe 9/11-s?

Ju lus të mos e interpretoni heshtjen teme për çfarëdo çështje tjetër, si një shenjë të mungesës së vullnetit tem për të diskutu ma tej, ose se pikëpamjet e mia të kenë ndryshu nga një përplasje e mirëfilltë me prova dhe argumente. Keni ngritur shumë pikë interesante historike dhe etike të cilat unë, sinqerisht, do të doja t’i shqyrtoja (Hitleri, Japonia, e kështu me radhë). Por ngurroj të lëviz përpara, para se të kuptoj se si e shihni rëndësinë e qëllimit, në rastet ku diferenca midis altruizmit (sado të pavend), neglizhencës dhe keqdashjes asht absolutisht e qartë.

 

Sami

 

27 prill 2015

Nga: Noam Chomsky

Për: Sam Harrisin

 

Përpjekjet tuaja për t’u përgjegjë në pyetjen së cilës i jeni shmangë në artikullin tuaj të botuar asht, e them me keqardhje, me të vërtetë e turpshme dhe qesharake. Pyetja ishte rreth bombardimeve të Al Shifës, dhe këtu s’bën punë shmangia prej saj, tue saju një përrallë të pangjame që nuk ka kurrfarë lidhje me këtë situatë. Pra, vazhdoni me i ba bisht kësaj pyetjeje. S’duhet kurrfarë telepatie me e perceptu këtë.

Pra, le ta thomi copë. Clintoni bombardoi Al Shifën si reagim ndaj shpërthimeve të bombave në ambasadë, tue mos zbulu asnjë provë të besueshme në një ndërkohë të këtij procesi, dhe tue qenë në dijeni të plotë se ka me pasë viktima të mëdha. Apologjetët mujnë me u thirrë në qëllimet e padetektueshme humanitare, por fakt asht se bombardimi asht ndërmarrë pikërisht në mënyrën se si e përshkrova unë në publikimin e mahershëm i cili shqyrton çështjen e qëllimeve në këtë rast, çështje për të cilën ju pohoni ngënjyeshëm se e paskam shpërfillë: le ta përsëris, thjesht, nuk i hante kujt palla për shumë njerëz të vrarë në një vend të varfër afrikan, ashtu qysh na nuk e çajmë kokën në mbytshim bubrreca derisa ecim rrugës. Prej bazash morale ndoshta asht edhe ma e keqe sesa vrasja, e cila, të paktën, merr parasysh se viktima asht njeri. Situata asht pikërisht kjo. Dhe na mbetemi me mosgatishmërinë tuaj për ta adresu një çështje krejtësisht të qartë që hap paragrafin të cilin e citoni ju, e në vend të kësaj ju bëni shmangie saktësisht ashtu qysh e përshkrova unë. Dhe mungesës së vullnetit tuaj për të shqyrtuar pyetjen vendimtare etike rreth qëllimeve.

Edhe nëse i marrim kushtet tuaja si të mirëqena, çështja e „altruizmit (sado të pazot), e neglizhencës dhe e keqdashjes janë absolutisht të qarta“ në rastin e bombardimeve të Al Shifës. Nuk kishte as edhe një gjurmë altruizmi, të pazot ose jo, kështu që na mujmë me i la duart prej kësaj pune. Kishte neglizhencë të kulluar – fati i ndoshta dhjeta mija viktimave afrikane nuk kishte rëndësi. Çështja në ka keqdashje, varet nga çështja etike që kam ngritë unë, të cilën ju duket se nuk doni me e marrë parasysh: le të përsëris, qysh mujmë me e klasifiku vrasjen (e cila e trajton viktimën si njeri) me vrasjen koxha ndërgjegjshëm të një numri të madh të njerëzve, por tue mos e ça kokën fare, sepse na i trajtojmë ata ashtu si bubrrecat kur ecim poshtë rrugës: rasti Al Shifa?

Dhe një pyetje e radhës. Çfarë konsiderate kemi na për qytetarët e shtetit që e ka kry këtë kasaphanë, të cilët kërkojnë të gjejnë dofarë arsyetimesh nga ana e qëllimeve inegzistente altruiste.

Qysh e dini tashma (shpreh keqardhje për saktësinë), unë e përshkrova 9/11-n si një „krim të tmerrshëm“ i kryer me „ligësi dhe mizori të tmerrshme“. Në rastin e Al Shifës, nuk kam thënë asgjë të këtillë. Unë e përshkruj atë si një kasaphanë, ashtu çfarë, qartazi, asht dhe thjesht pohova fakte të padiskutueshme. Nuk ka „ekuivalencë morale“, term që asht përdorë rregullisht që nga Jeane Kirkpatricku për me u përpjekë me dhanë goditje të ulëta analizës kritike të shtetit të cilin dikush e mbron.

Sa për qëllimet, nuk ka asgjë që përgjithësisht mun me u thënë. Ka shumë me u thënë në lidhje me rastet e veçanta, si bombardimi i Al Shifës, ose për fashistët japonezë në Kinë (të cilët ju duhet t’i shfajësoni, për arsyet tuaja, pasi që ka arsye të plota me supozu se qëllimi i tyre për të sjellë një „parajsë tokësore“ ishte mjaft i njëmendët), dhe rastet e tjera të cilat i kam diskutu, tue përfshi Hitlerin dhe zyrtarët e lartë stalinistë. Pra, hutesa juaj rreth qëndrimin tem për qëllimet (intencat) përgjithësisht asht mjaft e kuptueshme. Nuk mun me pasë përgjegje të përgjithshme. Për këtë arsye ju s’e keni asnjë. As unë.

Më vjen mirë që jeni të interesuar me i kqyrë edhe rastet e tjera që i kam diskutu për 50 vjetë, tue iu adresu pikërisht pyetjes që pretendoni se e paskam shpërfillë. Këto raste hedhin dritë të fortë në pyetjen etike se si me i vlerësu „qëllimet e liga“. Mbasi i kam diskutu për shumë vite, në fakt për shumë dekada, qëllimet e liga janë deklaru pothuajse gjithmonë, madje edhe nga përbindëshit ma të këqij, dhe prandaj s’përmbajnë kurrfarë informacioni, edhe në kuptimin teknik të kësaj fjale. Kjo asht mjaft e pavarur prej „çiltërisë,“ së tyre, sido që të përcaktojmë atë (koxha e lehtë në rastin japonez, dhe pyetja as që mun shtrohet në rastin e Al Shifës).

Na mbetemi aty ku e lamë. Ju bëni një sërë akuzash që ishin koxha të rreme, dhe jeni të pavullnetshëm me i tërheqë ato. Refuzoni qoftë edhe me e marrë parasysh, e lëre ma m’iu përgjegjë pyetjes shumë të thjeshtë dhe të drejtpërdrejtë të shtruar në paragrafin që citoni. Dhe ende refuzoni me ndërkëmby ashtu qysh kërkova, si duhet, disa herë.

Kjo do të thotë, në mënyrë të qartë, se nuk ka bazë për një letërkëmbim racional publik.

 

Të tjerave s’po i qasem.

 

27 prill 2015

Nga: Sam Harrisi

Për: Noam Chomskyn

E pra, le të përmbledhim disa nga këto probleme tepër mirë të kuptuara të postelit. Unë dyshoj se do të kishte ardhë puna deri në këtë nivel grindavecërie gjatë një muhabeti ballë për ballë.

 

Sa i përket refuzimit tem për me „ndërkëmby“ tue iu referu pjesëve ku keni shkru për mua apo për punën teme: nuk jam në dijeni që ta keni bë këtë. Kam pa një apo dy video, në të cilat, kur u pyetët me komentu në lidhje me pikëpamjet e mia, ose në lidhje me „ateizmin e ri“ në përgjithësi, keni thënë diçka përçmuese. Ashtu qysh e kam përmendë në postelin tem të parë në, të paktën, një rast, më jeni referu mua si një „fanatik fetar“, i cili „adhuron fenë e shtetit.“ Mun të ketë qenë që keni folë edhe për Christopher Hitchensin, dhe për mua, tue pasë parasysh mënyrën se si qe shtru pyetja. Historia asht e parëndësishme. Asht ma kuptimplotë me u marrë me atë që secili prej nesh thomi në këtë letërkëmbim.

Ky asht supozimi jem për rastin Al Shifa. Unë supozoj se Clintoni besonte se ajo ishte, në fakt, një uzinë armësh kimike – sepse nuk shoh asnjë arsye racionale të tij që, me qëllim, të shkatërrojë një uzinë farmaceutike si hakmarrje për shpërthimet në ambasadë. Më duket se ju e konsideroni këtë supozim tmerrësisht naiv. Pse kishe?

 

27 prill 2015

Nga: Noam Chomsky

Për: Sam Harrisin

 

Asht kollaj m’ia qëllu pse s’jeni në dijeni për çfarë kam shkru në lidhje me punën tuaj. Këtë s’e kam ba kurrë. Në të kundërt, ju keni shkru në lidhje me punën teme, me akuza thelbësisht të rreme që ju, duket sheshit, nuk jeni të interesuem me i korrigju. Sa për „keqkuptimet“ e mia rreth jush, më duket interesante me pa që nuk paska asnjë burim të besueshëm.

Le të kthehemi në pyetjen ma të rëndësishme të Al Shifës. Pse kishe? Pikërisht për arsyet që përmenda.

Bombardimi i Al Shifës ishte një përgjegje e menjëhershme ndaj bombardimeve të ambasadës, gjë që asht arsyeja pse supozohet pothuajse nga të gjithë që ajo asht hakmarrje. Asht e pakonceptueshme që dëshmitë të jenë gjetë, në një periudhë kaq të shkurtë kohore, se ajo ishte uzinë armësh kimike dhe të jetë vlerësu sa duhet për m’i justifiku bombardimet. Dhe, sigurisht, kurrë ndonjëherë s’u gjetën prova. Thjesht, me pasë pasë prova, bombardimet nuk do të kishin ndodhë menjëherë (vetëm rastësisht) mbas bombardimeve të ambasadës (bashkë me bombardimet në Afganistan në të njëjtën kohë, po ashtu, qartazi, si hakmarrje).

Nuk ka asnjë mënyrë racionale për me shpjegu këtë përveçse tue supozu se aj qëllimisht e bombardoi atë që njihej si ma e madhja uzinë farmaceutike e Sudanit, dhe sigurisht aj dhe këshilltarët e tij e dinin se nën regjimin e sanksioneve të rënda, ky vend i varfër i Afrikës nuk mun me i rifurnizu ato – kështu që ky asht krim shumë ma i keq sesa po t’ia kishte bë të njëjtën gjë Al Kaida ShBA-së, Izraelit apo cilitdo vend tjetër ku jeta e njeriut çmohet.

Prap po thom që nuk jam tue pohu që Clintoni qëllimisht donte me vra mija viktima. Përkundrazi, kjo gja ndoshta as që ishte çfarëdo shqetësimi, tue ngritë kështu pyetje shumë serioze etike për të cilat bëra fjalë, prap në mënyrë të përsëritur, në këtë letërkëmbim. Dhe prap, kam diskutu shpesh çështjen etike në lidhje me rëndësinë e qëllimit (intencës) të vërtetë apo të deklaruar, për rreth 50 vjetë në fakt, tue i diskutu rastet reale, ku ka përgjegje të mundshme dhe kuptimplota. Diçka që ia vlen me bë, gjithsesi, përderisa çështjet reale etike janë çështje interesante dhe të rëndësishme.

 

27 prill 2015

Nga: Sam Harrisi

Për: Noam Chomskyin

 

Noam-

 

E kam të vështirë me e kuptu qëndrimin e ashpër – me të vërtetë në kufi me përbuzjen – që përcillet pothuajse në çdo gjë që keni shkru deri tash. Çfarë i shton kjo këtij diskutimi? Nëse doni disa pasvlerësime (feedback) të paanshme, mujmë m’ia përcjellë këtë shkëmbim Lawrenceit dhe Johannit, ashtu qysh sugjerutë ma poshtë. Besoj se ata do të përsëritin shqetësimin tem dhe do t’ju thonë se kështu nuk jeni tue i bë vetes kurrfarë nderi.

Posteli juaj i fundit asht po aq i sertë e i çuditshëm, sa edhe të tjerët. Nëse nuk e paskeni shkru në lidhje me punën teme, pse mos me thënë vetëm kaq, sesa me u sjellë si me ma pasë ngre farë kurthi për mua? Kurrë s’kam bë një pandehmë të tillë se ju paskeni shkru për mua. Në fakt, kam pandehë që s’e keni bë këtë punë. Pra, ç’kuptim kishte ky muhabeti i „ndërkëmbimit‘?

Dhe, vërtet, „më duket interesante me pa që nuk paska asnjë burim të besueshëm“ për pretendimin tem që më keni qujtë fanatik fetar që adhuron fenë e shtetit? A asht goja juaj një burim i besueshëm? Kqyreni këtë video, ja, vetja juaj tue folë pikërisht ato fjalë që jua atribuova juve:

 

 

Kam një pyetje që kisha dashë ta fiqironi për të paktën 5 sekonda para se t’i përgjegjeni këtij posteli: A ka farë mundësie që ju të hyni në diskutim me mua mbi këto tema në frymën e një kureshtjeje të mirëfilltë dhe të vullnetit të mirë?

Në kundërshtim me pretendimin tuaj të përsëritur, unë nuk „kam refuzu“ të korrigjoj „akuzat e mia të rreme“ për ju. Ende po bëj përpjekje me kuptu se në ç’kuptim ato na qenkan të rreme. Hedhja poshtë e juaja e një mendimi eksperimental të idealizuar si „i turpshëm dhe qesharak,“ dhe këmbëngulja juaj me u përqendru në rastet reale, për çka inteligjenca jonë asht e vagullt, nuk po na qet në breg për me i sqaru gjërat. Sa i përket Al Shifës, fjala vjen, ju vini në disa përfundime shumë konfidente (e, dyshoj, të pajustifikuara) nga vargu kohor i ngjarjeve. (A asht vërtet „e pakonceptueshme“ që qeveria tashmë besonte se ajo ishte uzinë armësh kimike?) A më duhet me i pranu që të gjitha supozimet tuaja për me mujtë me diskutu etikën themelore?

Dhe pozita juaj etike mbetet ende e paqartë (për mua). Ju thoni se ju NUK jeni tue pretendu se „Clintoni qëllimisht donte të vriste mija viktima.“ Në rregull. Por ju duket se lini me kuptu se aj kishte sa të dush arsye me parashiku që kishte me i vra me veprimet e tij (dhe thjesht nuk e çau kryet për këtë punë). Dhe duket se juve s’po jua rrokë me ba një dallim në etikën e këtyre rasteve.

Ndoshta mirë asht na me bë këtu një rangim sipas rendit të zemërngurtësisë dhe mizorisë:

  1. Al Kaida kërkonte dhe kishte për qëllim të vrasë mija njerëz të pafajshëm – dhe e bëri këtë.
  2. Clintoni (ashtu qysh e supozoni ju të ketë qenë aj) nuk donte ose nuk e kishte si qëllim me vra mija njerëz të pafajshëm. Aj thjesht donte me shkatërru një uzinë të vlefshme farmaceutike. Por e dinte se do të vriste mija njerëz dhe aj thjesht s’jepte pesë pare për këtë punë.
  3. Clintoni (ashtu qysh e supozoj unë të ketë qenë aj) nuk don ose nuk e ka për qëllim me vra ama bash askënd, me domosdo. Aj thjesht donte me shkatërru atë që aj besonte se asht fabrikë armësh kimike. Por rezultati doli që vrau njerëz të pafajshëm, dhe na vërtet nuk e dijmë se qysh qe ndi aj në lidhje me këtë punë.

A asht mirë me supozu se ju i shihni këto tri raste, ashtu si unë, si demonstrim i shkallëve zbritëse të së ligës?

 

Sami

 

27 prill 2015

Nga: Noam Chomsky

Për: Sam Harrisin

 

Le të shqyrojmë këtë mosndërkëmbim të çuditshëm.

Nisi me ju kur sugjerutë një debat publik tue fillu nga „Fakti që më keni qujtë „fanatik fetar“, i cili „adhuron fenë e shtetit“ më bën të mendoj se ka disa keqkuptime të cilat muj me i qartësu. Po ashtu shumë lexues insistojnë se, në mënyrë të ngjashme, jam i lajthitur sa herë që bahet fjalë për pikëpamjet tuaja.“

Del se ju keni botu version të pikëpamjeve të mia që janë krejtësisht të rreme, dhe se burimi i vetëm që keni për „faktin“ që citoni asht diçka në jutub (Youtube), në të cilin, ashtu qysh shkruni, unë „mun me qenë të kem folë edhe për Christopher Hitchensin dhe [për ju], tue pasë parasysh mënyrën se si qe shtru pyetja“, apo ndoshta për Hitchensin, rreth pikëpamjeve të të cilit kam njohuri, ndërsa për rastin tuaj unë dij vetëm sa i përket falsifikimeve tuaja të publikuara rreth pikëpamjeve të mia, të cilat lexuesit tuaj m’i kanë dërgu mua, dhe për të cilat unë as që kam marrë mundin m’iu përgjegjë. Prandaj, i vetmi debat kuptimplotë mun me u bë rreth falsifikimeve tuaja të botuara.

Këto, ashtu qysh e shqyrtumë, janë mjaft ekstreme. Akuza juaj kryesore asht se unë i paskam shpërfillë përgjegjet ndaj „pyetjeve koxha themelore“ rreth qëllimeve. Ashtu qysh e provumë tashma, unë pyeta dhe iu përgjegja pikërisht këtyre pyetjeve themelore të këtij rasti dhe të rasteve të tjera, ndërkohë që ju e huqët krejtësisht qasjen ndaj „pyetjeve themelore“ në lidhje me rëndësinë e qëllimeve të deklaruara (sa i përket synimeve të vërteta mujmë vetëm me marrë me mend). Ka dy pyetje të rëndësishme në lidhje me këto: (1) me ç’seriozitet i marrim ne ato? (2) tue u nisë prej bazash morale, qysh e renditim qëllimin e (a-së) për me vra, në krahasim me njohuninë e (b-së) që, natyrisht, do të vritni, por nuk e çani kryet, si me shkelë mbi bubrreca tue ecë.

Sa për (1), ashtu qysh e kam rrahë këtë çështje për 50 vjetë, tue shpjegu pse-të deri në imtësi, me çka pajtohemi që të gjithë, se qëllimet e tilla të deklaruara çojnë pak, në mos aspak, peshë dhe në fakt janë pa ndonjë dobi nga ana informative, pasi që janë pothuajse tërësisht të parashikueshme, qoftë edhe në rastin e përbindëshit ma të keq, dhe kam ofru evidencë që ata mujnë me qenë koxha të çiltër, por ne, megjithatë, i hedhim poshtë. Në të kundërt, ju duket se kurrë nuk e keni diskutu (1).

Sa për (2) shtrova pyetjen, një pyetje serioze morale që shkridhet për rastin në fjalë, dhe megjithëse nuk kam dhënë një përgjigje përfundimtare, dhashë sugjerimin tem për atë që mendoj: se dikush mun me argumentu këtë në baza morale, (b-ja) asht ma çnjerëzore se (a-ja). Përsëri, duket se kurrë as nuk e keni marrë parasysh edhe (2-shin), lëre ma me e vënë në diskutim.

Me e përmbledhë, pra, ju jepni udhëzime për çështje morale të cilat kurrë as që i keni marrë parasysh për njerëzit që i kanë pasë parasysh dhe i kanë rrehë dhëmbët për këto çështje për shumë dekada, tue përfshi edhe vetë rastin që e citoni. Dhe kur kjo ju shpjegohet deri në imtësi, s’keni gjë tjetër për të thënë përveç me përsëritë qëndrimin tuaj fillestar.

Si mos me qenë boll kjo, ju iu shmangët pyetjes së shtruar në paragrafin që citoni dhe kur kërkova që të jepni një përgjegje, ju vërtet dhatë një përgjegje – apo kështu pandeha unë.

Për me qenë i qartë si drita e diellit, ose përgjegja s’kishte të bënte me pyetjen, ose e morët shumë seriozisht, dmth. se kishte lidhje me bombardimet e Al Shifës prej Clintonit. Po e marr me mend se ka të bëjë me këtë të fundit. Në një rast të tillë, del menjëherë, ashtu qysh kam shkru, se pretendimi asht qesharak dhe i turpshëm. Ju tani thoni se ky ishte vetëm një „eksperiment mendor.“ Kjo na kthen aty ku ishim. Ose asht e parëndësishme, ose ajo asht qesharake dhe e turpshme, ose përndryshe po refuzoni m’iu përgjegjë pyetjes. Krejt kjo asht mjaft e thjeshtë kështu që nuk më duhet me jua përimtësu ma tej me shpjegime.

Le të kthehemi ma në fund në interpretimin tuaj të Al Shifës: Clintoni „nuk donte ose nuk e kishte si qëllim me vra mija njerëz të pafajshëm. Aj thjesht donte me shkatërru një uzinë të vlefshme farmaceutike. Por e dinte se do të vriste mija njerëz dhe, thjesht, s’jepte pesë pare për këtë punë.“

Jam i sigurt që keni të drejtë se Clintoni nuk donte ose nuk e ka pasë për qëllim me vra bash askënd, me domosdo. Kjo ishte pikërisht pikëpamja jeme. Përkundrazi, tue marrë me mend se aj ishte minimalisht i shëndoshë nga mendja, me siguri e dinte se ka me vra një numër shumë të madh njerëzish, por thjesht nuk e çau kryet: rasti (2) ma sipër, një çështje serioze morale, për të cilën unë pata diskutu (në kundërshtim me akuzën tuaj) e ju s’e keni bë këtë asnjëherë.

Sa për pjesën tjetër, ju bën me besu, në ju pëlqeftë, se kur Clintoni bombardoi Afganistanin dhe Sudanin si reagim të menjëhershëm ndaj bombardimeve të ambasadës (dhe si hakmarrje, qysh mun me u supozu natyrisht), aj kishte informacion të besueshëm se ishte bombardimi i një uzine kimike – e cila gjithashtu ishte, qysh dihej publikisht, uzinë e madhe farmaceutike në Sudan (e cila, sigurisht, nuk mun plotësonte nevojat për furnizim), dhe gjykoi se evidenca ishte mjaft e fortë për me i mshelë sytë para pasojave njerëzore. Por, çuditërisht, nuk ishte në gjendje me nxjerrë qoftë edhe një grimcëz prove të besueshme, qysh u pat raportu gjërë e gjatë. Kur u informu menjëherë (nga HRW) se një katastrofë humanitare tashmë kishte fillu e shpërfilli atë, ashtu qysh i kishte shpërfillë provat e mavonshme në lidhje me shkallën e viktimave (qysh ju ndodhi, për koincidencë, edhe juve).

Sipas supozimeve tuaja, aj asht koxha qartazi një përbindësh moral dhe nuk ka nevojë me komentu ma tej për njerëzit që kërkojnë me i justifiku këto krime – krimet tuaja dhe të miat, si qytetarë të një shoqërie të lirë, ku na mujmë me ndiku në politikë.

Më duket e qartë se çfarë duhet me qenë reagimi juaj mbi baza elementare morale. Po e mbaj frymën.

 

30 prill 2015

Nga: Sam Harrisi

Për: Noam Chomskyn

 

Noam –

 

Më vjen keq me thënë se e humba shpresën që mujmë me komuniku në mënyrë efektive në këtë medium. Në vend se me i shqyrtu këto çështje me interes të mirëfilltë dhe mirësjellje, ju duket se po angazhoheni me bë gjyq për secilën nga pikat (edhe reale, edhe të sendërgjuara) në mënyrë sa ma të plogësht e sa ma akuzuese. Dhe kështu, për habinë teme, e kuptoj se e vetmja bisedë që ju dhe unë kishim mujtë me pasë ndonjëherë asht kthy e asht ba shumë e lodhshme për me u vazhdu.

Ju lutem kuptoni se ky nuk asht një shembull ku ju paskeni paraqitë sfida të rëndësishme për të cilat unë nuk paskam asnjë përgjigje – përkundrazi, do ta kisha konsideru si një rezultat entuziazmues të çfarëdo përplasjeje mes nesh. Dhe, qysh thashë që në fillim, jam shumë i interesuar që lexuesit ta shohin këtë. Përkundrazi, ju më bindët që, thjesht, me ju shty juve me u marrë me këto tema asht një humbje kohe.

Shpreh keqardhje për çfarëdo roli që kam lujtë në ndërmarrjen e këtij ballafaqimi ma pak mendjendriçues sesa që ka mujtë me qenë …

 

Sami

 

30 prill 2015

Nga: Noam Chomsky

Për: Sam Harrisin

 

Më vjen mirë që shoh se po i japim fund këtij mosndërkëmbimi interesant me një masë të madhe të pajtimit. Pajtohem plotësisht me ju që nuk mujmë me pasë diskutim racional rreth këtyre çështjeve dhe se asht shumë e mërzitshme me pretendu ndryshe. Dhe jam dakord që po bëj gjyq për secilën nga pikat (të gjitha të njëmendta, për aq sa kemi përcaktu deri tani) në një „mënyrë të plogësht e akuzuese“. Kjo asht, natyrisht, e domosdoshme si përgjegje ndaj akuzave të publikuara mjaft serioze që të gjitha, afërmendsh, të rreme, dhe qysh e kam shqyrtu, të rreme në një mënyrë ma të mundshme interesante: dmth., ju jepni leksione tue i dënu të tjerët për shpërfillje të „pyetjeve themelore“, që ata i kanë diskutu për vite me radhë, në rastin tem, dekada me radhë, ndërsa ju refuzoni me u marrë me to dhe, me sa duket, as tue mos ia leju vetes me i kuptu ata. Kjo asht mbresëlënëse.

Po ashtu nuk ka mënyrë tjetër për m’i ndjekë shmangiet tuaja të ndryshme në „pyetjet themelore“, që ngrihen qysh në fillim të paragrafit që e keni citu. Nuk ka nevojë me e rrehë prapë të njëjtën udhë, por rishikimi i ngadalshëm e bën të qartë se ju thjesht refuzoni, ndoshta jo punë për t’u befasu, të përgjegjeni në pyetje.

Unë do ta vë menjanë apologjinë tuaj për krimet për të cilat ju dhe unë kemi përgjegjësi, e cila, sinqerisht, më duket mjaft tronditës, sidomos nga ana e dikujt që ndihet i thirrur për me dhënë leksione morale.

Dhe po ashtu do të vë menjanë ndjenjën tuaj interesante që nuk shihni kurrfarë sfide kur akuzat tuaja hidhen poshtë pikë mbas pike, bashkë me një demonstrim që jeni ju aj që refuzon t’i shqyrtojë „pyetjet themelore“ për të cilat më akuzoni se i anashkaloj, madje edhe mbasi keni mësu që isha marrë me to në mënyrë mjaft të veçantë para se të shkrunit ju dhe, në fakt, për dekada të tëra ma parë.

Kish me qenë gjithashtu interesante nëse një ditë vendosni, përnjëmend, të shqetësoheni me „sociopatë Perëndi-dehur“, e ma së shumti, me dorasin deri tani të krimit ma të keq të këtij mijëvjeçari që bëri kështu, ashtu si e shpjegoi aj, ngaqë Perëndia e kishte udhëzu se duhet me goditë armikun.

 

30 prill 2015

Nga: Sam Harrisi

Për: Noam Chomskyn

 

Noam –

 

Më vjen keq që nuk do ta ha grepin për me shtru pyetje të vetëkuptueshme: Në qofshi aq i sigurtë që jeni ambientu mirë në këtë bisedë, tue nxjerrë në shesh edhe rrugaçërinë teme intelektuale në lidhje me punën tuaj, edhe verbërinë teme morale në lidhje me veprimet e qeverisë sonë, pse mos me e lanë m’e botu të plotë në mënyrë që lexuesit tanë të mund të nxjerrin konkluzionet e tyre?

Sami

 

30 prill 2015

Nga: Noam Chomsky

Për: Sam Harrisin

 

Ideja e publikimit letërkëmbimit personal asht shumë e çuditshme, një formë e çuditshme ekzibicionizmi – me çfarëdo përmbajtje qoftë. Personalisht, nuk muj me imagjinu veten tue e bë këtë punë. Megjithatë, në qoftë se doni m’e bë këtë, nuk do të kundërshtoj.

 

30 prill 2015

Nga: Sam Harrisi

Për: Noam Chomskyn

 

Kuptohet, Noam. Unë do t’ju njoftoj për çdo gjë që bëj.

Sami

 

1 Maj 2015

Nga: Sam Harrisi

Për: Noam Chomskyn

 

Noam-

 

E lexova tashma gjithë letërkëmbimin tonë dhe vendosa ta publikoj (www.samharris.org). E kuptoj pikëpamjen tuaj në lidhje me „ekzibicionizmin,“ por nuk pajtohem me këtë rast.

Ju dhe unë ndoshta kemi miliona lexues të përbashkët të cilët do të kishin pa si jashtëzakonisht të dobishme një bisedë të mirëfilltë mes nesh. Dhe besoj se do të zhgënjehen, ashtu sikurse edhe vetë unë, që s’mujtëm me bë një të tillë. Megjithatë, në qoftë se të botuarit e këtij shkëmbimi ndihmon këdo qoftë për me komuniku ma mirë në lidhje me këto tema në të ardhmen, koha jonë nuk do të ketë shku posht plotësisht.

Sami

 

 

 

Post scriptum

3 maj 2015

 

Reagimi ndaj shkëmbimit që pata me Chomskyn ishte tejet i nxehtë. Shumë njerëz duken të hutuar edhe sa i përket përmbajtjes, edhe sa i përket motiveve të mia për me e botu.

Nuk kish me qenë e frytshme – apo, ma merr mendja, e drejtë kundrejt Chomskyt – që unë me argumentu rreth qasjes teme detajisht, tash mbasi kjo punë ka mbaru. Por, kisha dashë me i dhanë fund disa keqkuptimeve:

  1. Nuk e botova këtë shkëmbim ngaqë besoj se unë ‚dola fitues‘ në këtë debat me Chomskyn. Përkundrazi, e kalova gjithë kohën e lume tue u përpjekë m’e nisë një bashkëbisedim i cili s’filloi kurrë. Mbetem i hutuar rreth pozicionit të Chomskyt në një varg çështjesh dhe kisha dashë me i diskutu sinqerisht.
  2. M’asht e qartë tash që unë e paskam paraqitë Chomskyn (në një mënyrë shumë të hollë) ndryshe në ‚Fundin e besimit‘. Afërmendsh, aj ia paska shtru vetes „pyetjet shumë bazike“ rreth asaj se ç’qëllim ka pasë qeveria e ShBA-së kur e ka bombardu uzinën farmaceutike Al Shifa. Mbasi e rilexova atë tekst, bashkë me pjesën relevante të librit të tij ‚9/11‘, e shoh se pikëpamja jeme nuk ka qenë se aj, fjalënikshëm, nuk ia paska shtru vetes këto pyetje, por përgjegjet të cilat i ka dhënë janë, simbas mendimit tem, shkandullisht të gabuara. Bën vaki që Chomsky fjalënikshëm ’nuk e ka shpërfillë rolin e qëllimeve njerëzore‘, por aj efektivisht e ka shpërfillë atë, sepse nuk duket që aj t’i ketë dhënë qëllimeve çfarëdo peshe etike. Tash e shoh që ndoshta aj, deri në një shkallë, u jep peshë qëllimeve, por e bën shumë ndryshe prej asaj qysh e bëj unë (për shembull, aj thotë se bombardimi i Al Shifës nga Clintoni pa i mendu pasojat asht „ndoshta edhe ma keq sesa vrasja, e cila së paku e trajton viktimën si njeri“). Kjo kishte me qenë një fushë interesante m’e hulumtu. Unë i konsideroj pretendimet e tij, sa i përket asaj se gati gjithkush kallxon qëllime dashamirëse dhe se qëllimet dashamirëse përgjithësisht janë të pakuptimta, të jenë të rreme. Le t’i lëmë menjanë rrëfimet, mun me pasë dallime të mëdha në mes të besojmave të sinqerta rreth asaj çfarë asht ‚mirë‘, dhe këto dallime shpesh asht e lehtë me i dallu. Me pretendu të kundërtën asht me vënë në rrezik gjithçkanë për të cilën kujdesemi.

Sidoqoftë, tash po muj me pa se unë kam përdorë një gjuhë retorike në librin tem dhe Chomsky kishte të drejtë m’e mohu karakterizimin që ia bëj atij mbi baza të fjalënikshme (në mos pedantike). Aj paska shtru pyetjet që unë thashë se s’i ka shtru; pos që përgjegjet nuk më pëlqynë. Të pranuarit e kësaj nuk e bën që pikëpamjet e tij të shprehura në „9/11“ ma të lehta për t’u tretë. Po tue e dijtë që Chomsky asht ndi lënduar nga shprehjet ofenduese, kish me qenë e dobishme që të pranoj se ato qenë shkru shkeleshko dhe, në një kuptim të ngushtë, të pavërteta. Asgjamangut, gjithë puna jonë e njëmendët prapseprap kish me mbetë e shtrime para nesh.

  1. Akuza e Chomskyt se e kam keqshtjellu në temën e ‚ekuivalencës morale‘ asht shumë ma e pabesueshme. Tue gjyku asaj se çfarë ka shkru në „9/11“ (po ashtu gjatë shkëmbimit tonë) aj bën me e pa bombardimin e Al Shifës që të jetë etikisht ma e ligë sesa sulmi në Kullat Binjake.
  2. Ngaqë synimi jem ka qenë me pasë një dialog me bereqet, shpërfilla shumicën e akuzave fillestare të Chomskyt me shpresën se do të vendosen disa parime themelore dhe një dashamirësi e ndërsjellë shpirtërore. Aj i pa këto si bishtnime – ose pika pajtuese për të cilat unë, në fakt, nuk do të duhej të isha pajtu. Kjo i kontriboi kuptimit që na po flisnim, njëri për lisa e tjetri për fshisa. Pajtohem me lexues që ndijnë se kisha mujtë me ba ma shumë për me e vënë bashkëbisedimin në vijë. Prap, isha koxha i egërsuar me nivelin e dushmanllëkut që hasa te Chomsky dhe atëherë bëra qysh dijta ma së miri.
  3. Disa lexues e panë, përqendrimin tem në tonin e Chomskyt, si një përpjekje të mjerë për me u ba bisht pyetjeve të vështira. Muj veç me përsëritë që s’asht kështu. Unë kisha përgjegje të gatshme për shumicën e pikave që ngriti Chomsky, dhe aty ku nuk kisha përgjegje, isha përnjëmend i interesuar me e zbulu në atë që e mendoja bashkëbisedim me të. Për shembull, kundrimi prej tij se vështrimi jem i qëllimeve kërkon që unë të llogarit disa tmerre të motivuara sinqerisht si ‚etike‘ (megjithëse mbrenda një konteksti të një botëkuptimi të ngënjyeshëm) asht diçka që e kam diskutu në vetë fragmentin e paraqitur të „Fundit të besimit“ (shih fusnotën 47). Nëse një vështrim i tillë dashamirës mun me gjetë zbatim te Hitleri apo Japonia gjatë LDB-së (unë mendoj se jo) asht diçka që kisha qenë i gatshëm me diskutu, me pasë ardhë na deri aty.

Çfarë do të kish me qenë reagimi nëse al Kaida kishte hedhë në erë gjysmën e rezervave farmaceutike në ShBA? Jam i sigurtë se do të konsiderohej mizori terroriste, dhe me të drejtë. Ku asht sulmi jem i botuar kundër motivacioneve religjioze të George Bushit? Asht në librin tem „Fund i besimit“ dhe në artikujt e mi të mapastajmë. Nuk u bëja bisht këtyre pyetjeve. I shihja vetëm si pengesa prej punës së domosdoshme që së pari të pajtoheshim për parimet themelore etike. Çfarëdo që kam thënë apo nuk kam thënë, do të duhej të ishte interpretu si mungesë vullneti me kritiku qeverinë e ShBA-së apo me diskutu çfarëdo veprimi që mujnë, në fakt, me përbë mizori. Sa për atë se a mujmë me i besu shpjegimit të Chomskyt për bombardimin e Al Shifës, mbetem me dyshimet e mia.

Në secilin nga këta postelë unë vetëm sa përpiqesha m’ia nisë një shkëmbim që kish m’ia vlejtë me lexu – mbasi i kisha marrë parasysh bataret paraprake, edhe të pafrytshme, edhe të pabotueshme.

Në fund, vendosa me e botu gjithë hallakamën për me dëftu se sa vështirë mun me qenë me pasë bashkëbisedim mbi një temë të rëndësishme, me shpresën se njëfarë e mire bën të dalë për me tregu se qysh duket ajo përpjekje në vetë faqen. Nuk jam i sigurtë në mora vendim të mirë, por jam i sigurtë se ato që i botova ngjajnë shumë pak me çfarëdo debati që Chomsky dhe unë kishim me pasë nëse do ta kishim angazhu njëri-tjetrin formalisht në shtyp. S’asht nevoja të thuhet, pajtohem që toni i një personi, sado përbuzës, nuk ka lidhje me thelbin e debatit. Me pasë qenë ky një debat, kisha qenë i lumtun me e pa Chomskyn në kulm të zemërimit.

Në fund, veç muj me thënë se u zhgënjeva shumë nga ky ballafaqim me Chomskyn. Vërtet pata shpresu me pasë një bashkëbisedim të frytshëm me të. – SH

 

Përktheu: Agim MORINA

Origjinali në anglishte:

http://www.samharris.org/blog/item/the-limits-of-discourse