Kosovë, 32 gradë celsius

Çfarë ka ndodhur, në të vërtetë, me pishinën në Hoçën e Madhe, për të cilën shkrimtari Peter Handke më 2014 dhuroi një pjesë të parave që i mori nga Çmimi Ibsen? Një reportazh veror.

Ralph Hammerthaler, shkrimtar gjerman: Foto: Stephan Pramme

Kur i propozova Jetonit të shkojmë në Hoçë të Madhe për të parë pishinën e Peter Handkes, ai tha: po, pse jo? Edhe nëse unë jam shqiptari i parë, i cili noton në pishinën e Peter Handkes.

Hoça e Madhe gjendet afër qytetit të Rahovecit, serbisht Orahovac. Në këtë fshat jetojnë rreth 700 njerëz, serbë mes serbëve, një nga ato enklavat, siç i pëlqejnë Beogradit, sepse kështu askush nuk rrezikon të tretet në fqinjësinë shqiptare dhe – rrjedhimisht – në Republikën e pavarur të quajtur Kosovë. Për arsye kalkulimi serbët rrethohen me gardh dhe kësisoj privohen nga jeta e mirëfilltë. Para një viti e gjysmë gazetat njoftuan se Peter Handke i ka dhuruar 50 mijë euro, një të gjashtën e Çmimit Ibsen, për Hoçën e Madhe, për ndërtimin e një pishine. Kësaj radhe s’marrim me vete libra, por vetëm brekë për larje dhe peshqir.

Në Rahovec takojmë Fadil Bajrajn në një bar-kafeteri, ku, ndryshe nga Prishtina, sheh vetëm burra. Fadili i ka përkthyer në shqip bitnikët, Ginsbergun, Kerouacin, Burroughsin, pastaj Charles Bukowskin. Me mjekër të gjatë, të bardhë, me flokë të gjata, të bardha, me syze të holla, me xhaketë shumëngjyrëshe mbi maicë, ai duket si një bitnik i Ballkanit. Ai ka përkthyer edhe këngë të panumërta, Beatles, Stones dhe Joy Divison. Ai thotë se nuk bën dallim të madh mes lirikës dhe këngës. Çfarë do të bënte vaki po të ishte Handke këtu? Ai dhe Fadili do të kishin shumëçka për t’i treguar njëri-tjetrit.

Por, Fadili vetëm tund kokën, kur unë e përmend emrin e Handkes, thua se e kam vënë para një enigme të pazgjidhshme. Pyetni njëherë shkrimtarët e rinj serbë për të, thotë Fadili, atëherë ke për të dëgjuar. Në rregull, them unë, sepse së fundi e kam takuar Sasha Iliqin nga Beogradi. Në Panairin e Librit në Leipzig ai tha disa fjalë kritike mbi Handken, pastaj dikush u çua në këmbë dhe e ftoi atë në një mbrëmje teatrale, me orë të tëra asgjë tjetër përveçse Handke.

Unë them: e di si, Fadil, në fillim e kam kuptuar. Kur tërë bota ishte kundër Serbisë, ai ia mbajti anën Serbisë. Nuk pres gjë tjetër nga një shkrimtar, ai duhet t’i vë në lëvizje mendimet. Bitniku i Ballkanit pohon me kokë. Por, për fat të keq, Handke pastaj nuk lëvizi më, thua se e kishte zënë gjumi nën hijen e padronit të luftës. Thua se i kishte mbyllur sytë. Jetonit i kujtohen vargjet e një poeti shqiptar, Bedri Hysa, i cili ka vdekur para disa viteve. «Handke, a ke ti sy?» – kështu shtrohet pyetja në poezi vazhdimisht, me një ritëm, i cili tingëllon si goditje çekani apo si një monotoni dërmuese e dëshpërimit.

Pas pak na bashkëngjiten Xhevdet Bajraj, vëllai i Fadilit, dhe Fehmi Sylka. Fehmi pandërprerë shpërndan cigare, një traditë, thotë Xhevdeti, së paku në Rahovec. Edhe rakia porositet pandërprerë, unë nuk e di prej kujt; gotat kurrë s’janë të zbrazëta. Sërish mendoj: sikur Handke të ishte këtu, me siguri ai ka pasur përvojat e njëjta si unë me shqiptarët. Këtu lehtë e humb zemrën.

Në vitin 1991, Fehmiu pa asnjë arsye është ofenduar nga ushtarët serbë në një lokal, ta q… nanën, pallavra të njohura. Por, në vend se me përulësi të shikonte dyshemenë, ai iu kundërpërgjigj ofendimit, edhe unë ta q… nanën dhe kështu me radhë. Pastaj ai u detyrua të arratiset, jo vetëm nga lokali, por në Maqedoni. Në Shkup mori avionin për Sarajevë, pastaj një tjetër për Frankfurt. Sot ai jeton në Antwerpen.

Fadili, bitniku i Ballkanit, nuk dëshiron ta shohë pishinën e Handkes. Ai nuk ka dëgjuar kurrë për të. Jetoni thotë se kemi gabuar, së pari është dashur të notojmë, pastaj të pimë raki. Por, tash është vonë. Xhevdeti, vëllai më i ri i Fadilit, ka zënë vend në karrigen pranë shoferit dhe na e tregon rrugën. Treva butësisht kodrinore, në horizont me male, është jashtëzakonisht femërore. Në këtë rajon ka raki të pjekur nga banorët, verë të kuqe dhe të bardhë. Pak pas luftës vreshtarët serbë u vranë ndërsa punonin. Ishte koha e hakmarrjes. Gazetari Veton Surroi në gazetën «Koha Ditore», të themeluar prej tij, shkroi për fashizmin shqiptar. Ai i akuzonte hakmarrësit se po shkatërronin gjithçka. Thuhet se pastaj vrasjet u ndalën, së paku në pjesën më të madhe. Por edhe ushtarët e NATO-s, të cilët përpiqeshin për vendosjen e paqes, dhanë kontributin e tyre. Gjatë luftës Xhevdeti, me ndihmën e Parlamentit Ndërkombëtar të Shkrimtarëve, iku në Meksikë. Tani ai shkruan poezi në spanjisht; ndërkohë ai përjashton mundësinë e kthimit të përhershëm në atdhe. Kur arrijmë në Hoçë të Madhe, Jetoni, ironiku, thotë: kujdes, gjendemi në tokën e armikut, Handkeland. Por, armiku nuk është i tillë për t’ia pasur frikën, sepse as ne s’jemi të tillë që të na frikësohet kush, pastaj Jetoni dhe Xhevdeti flasin serbisht. Dy kafehanet, të cilat i përmend armiku, për fat të keq janë të mbyllura. Në një dyqan blej dy litra raki në një shishe plastike. Shitësi i ri thotë se Handke ka qenë këtu para tri apo katër javësh.

Kur unë bëj pyetjen e pyetjeve, pra pyetjen mbi pishinën e Handkes, duhet të përballemi me të vërtetën e hidhur: nuk ka pishinë. Një grup fshatarësh kishte kundërshtuar. Ballkan tipik, thotë Xhevdeti, kur njëra palë mendon se të tjerët do të fitojnë diçka, ata kujdesen që të mos realizohet asgjë. Kur dalim në rrugë, Jetoni thotë: të gjithë po pyesin kush jemi.

Tre burra në brekë të larjes, them unë.

Rrugës teposhtë shkon stuhishëm një vajzë me rollerë; në maicën e saj, në shpinë, shkëlqen një ylli kuq – dhe parulla: të rikthejmë komunizmin! Te shitësi i verës shijojmë këtë dhe atë lloj vere. Pasi që unë, si pak më herët në dyqan, shikohem si i dërguar i Peter Handkes, dyqanxhiu thotë se nuk i takon grupit që e ka penguar ndërtimin e pishinës. Ai thotë se, përndryshe, këtë verë roze e pëlqen Handke. Jetoni e merr menjëherë një gotë. Xhevdeti, ndërkaq, përmbahet, sepse ai s’mund t’i bashkojë rozenë dhe literaturën. Por, ky nuk është argument.

Jeton Neziraj është autori më i njohur i teatrit në Kosovë; dramat e tij luhen në shumë skena europiane. Ai po ashtu është botuesi im. Muajve të fundit kemi shëtitur shpesh, kemi qenë edhe në Kumanovën maqedonase në një festival teatri shqiptar. Këtu, ku çereku i popullsisë janë shqiptarë, u shfaq pjesa e tij teatrale «Lufta në kohën e dashurisë». Pak para fillimit të shfaqjes maqedonas të dehur sulmuan publikun shqiptar para teatrit. Fyerje, grushtime, policia e alarmuar. Cinizmi të ndihmon vetëm për një çast: kjo s’merr fund kurrë.

Poshtë te përroi, atje ku hamë peshk, një polic zë vend pranë nesh në tavolinë. Me këmishën e tij të bardhë, ai duket si të ishte mbikëqyrës pishine i Handkes. Dikur ka pasur një stacion policie në Hoçë, dy policë serbë dhe dy shqiptarë. Sot kjo s’është e nevojshme. Është qetë. Fshati mbikëqyret nge Rahoveci. Dy herë në javë polici vjen dhe shikon nëse gjërat po ecin si duhet.

Në reportazhin e tij letrar «Qyqja nga Hoça e Madhe» (2009) Handke shpreh dëshirën që «më në fund të hasë një fshat shqiptar», në fqinjësi, një fshat «nga pala e kundërt», thonjëzat në fjalinë e fundit janë vendosur prej tij. Por, kjo s’funksionon, dhe njeriu pyet veten – përse jo? Përse dikush që aq lehtë ia nisë muhabetit me serbë, i trembet shqiptarëve dhe nuk di të raportojë gjë për ta.

Kur një mëngjesi Peter Handke ulet në shkallë në sheshin e Hoçës së Madhe, atë e kaplon një «miratim iluzor», «jo me historinë, zoti mos e bëftë, por me ajrin e mëngjesit, me hutinë, me ecjen rreth e rrotull, me të ndenjurit këmbëkryq».

Ndërsa dielli perëndon, ne kthehemi në Prishtinë. Kur Jetoni kërkon një radiostacion, ai e kap Radio Andernachun për ushtarët gjermanë. Prizeni, ku ata kanë kampin e tyre, ende 700 pjesëtarë, nuk është më larg se dyzet kilometra. Dëgjohet një numër tekno me tekst gjerman, një grua këndon. Lirika dhe kënga, pati thënë bitniku i Ballkanit, janë në thelb e njëjta gjë. Ajër mbrëmjeje, huti, ndejë, dëgjojmë muzikë.

(Për një hulumtim tremujor në Kosovë autori mori një bursë nga Fondacioni Robert Bosch). Teksti u botua së pari në «Süddeutsche Zeitung».

Përktheu: Enver ROBELLI