Kasëm Trebeshina – mjeshtri i sendërgjimeve rrëfimore dhe pronari i befasive të ëmbla

Kështu e njoha dhe kështu foli Kasëm Trebeshina. Një in memoriam nga Agim Morina.

Foto: Shutterstock



ANEKDOTA E PARË: KËSHTU JANË SHQIPTARËT
Po kalonte një pasha me ushtrinë e tij bregdetit shqiptar. Dhe rrugës takon një njeri. E pyet për atë se cila është rruga më e shkurtë dhe ai i tregon. Pasi bëjnë pak muhabet, pashai e kupton se ky ishte një burrë i mirë dhe i thotë që si shpërblim do t’ia dhurojë pesëdhjetë kokë dele.
Vazhdon rrugën pashai dhe pas një copë rruge takon një shqiptar tjetër. E pyet atë për disa gjëra, edhe ai i ndihmon me aq sa di. Pashai vendos ta shpërblejë edhe atë dhe i thotë:
– Më kërkon një shpërblim për ndihmën që më dhe?
Shqiptari e shikon në sy pashain, vështron bregun e detit dhe i thotë:
– Atij njeriu atje, kur u ndale, çfarë i dhe?
– Ia dhashë pesëdhjetë kokë dele. – ia kthen pashai.
– E pra, – ia ktheu shqiptari – kërkesa ime e vetme është që t’ia marrësh ato pesëdhjetë dele atij atje.
Ja, kështu janë shqiptarët! – më pati thënë Kasëm Trebeshina, – jo vetëm që kënaqen duke i bërë dëm atij tjetrit, por e marrin në qafë edhe veten.

NJË NDODHI QË NUK NDRYSHOI ASGJË POR QARTËSOI GJITHÇKA
– Baca Kasëm, pse nuk hyre në politikë?
– Ishin ditët e para kur po rrënohej regjimi stalinist në Shqipëri. Rrezet e para të demokracisë po lindnin. Shpresa të mëdha. Ëndrra të mëdha. Unë isha në shtëpi. Po vëzhgoja se çfarë po ndodhte. Një ditë u mbajt tubimi i madh në stadiumin «Qemal Stafa». Më çuan fjalë që të shkoja e të mbaja edhe unë një fjalë të rastit. Kisha dyshimet e mia. E di ti, me shqiptarët është gjithmonë shumë problem. Shumica janë frikacakë. Ka edhe trima të çartur. Por janë të rrallë.
Vendosa të shkoj. U nisa më këmbë. Hyra brenda dhe pashë me mija njerëz. Dikush më njohu dhe më ftoi të afrohem te tribuna. Fliste Sali Berisha. Kur përfundoi, mori fjalën dikush tjetër. Saliu më njohu dhe m’u afrua menjëherë. Më falënderoi shumë që kisha ardhur dhe më tha se do të duhej gjithsesi të mbaja një fjalim.
– Mirë, – ia ktheva, – s’ka problem. Do ta bëj.
– Por, – më tha ai, – thuaj çfarë të duash, pos, të lutem, mos e zër në gojë emrin e Enver Hoxhës.
U stepa. E shikova drejt në sy dhe thashë: «Të falem nderit!»
U ktheva duke thënë më vete: «Asgjë s’paska ndryshuar! Asgjë s’paska ndryshuar!»
U largova, dola nga stadiumi dhe u ktheva në shtëpi.

SENDËRGJUESI DHE ZOTNUESI I RRËFIMIT
Le t’i themi novelë. «Fshati mbi shtatë kodrina» është një nga veprat më inventive të letërsisë shqipe. E shkruar nga Kasëm Trebeshina. Bën fjalë për një plak, i cili kishte qenë luftëtar në Luftën e Dytë Botërore. I plakur, tani pi shumë dhe tregon rrëfime. Të rinjtë e fshatit magjepsen nga rrëfimet e tij. Por ai nuk ia nis asnjë rrëfimi pa ia mbushur gotën me raki. Dhe, duke rrëfyer, shpesh i thahet fyti dhe të rinjtë ia mbushin gotën menjëherë, vetëm e vetëm që të mos ndalet rrëfimi. Dhe ai ia nis. Të rinjtë treten në rrëfimin. Pas çdo pjese plaku thotë se i thahet fyti. Dhe gota mbushet. Dikur para se të përfundojë rrëfimi, plaku dehet tapë dhe e zë gjumi. Të rinjtë i kap tmerri. Rrëfimi nuk ka përfunduar. Por plakun nuk ka kush që e zgjon. I përgjumur, pas tundjeve që ia bëjnë, u thotë se të nesërmen do ta vazhdojë rrëfimin. Dhe të rinjtë s’kanë zgjidhje dhe pranojnë. Presin me ankth të nesërmen. E dinë çdo imtësi të rrëfimit. Mezi presin të vijë dita e nesërme dhe plaku të vazhdojë aty ku e la.
Të nesërmen plaku kthjellet. E takojnë të rinjtë në kodër dhe e përgjërojnë që ta vazhdojë rrëfimin aty ku e kishte lënë dje. Plaku u thotë se tashmë s’i kujtohej ky rrëfim! Të rinjtë tmerrohen. Ia rrëfejnë deri aty ku atë e kishte zënë gjumi. Por plakut s’i kujtohet asgjë. Dhe duke parë dëshpërimin dhe zhgënjimin në sytë e tyre u thotë se ai rrëfim s’paska qenë fort i mirë, por ky e di një edhe më të mirë. Dhe mund ta tregojë, por fyti i është tharë. Dhe të rinjtë ia mbushin prapë gotën. Plaku prapë nis rrëfimin. Por nuk e përfundon as këtë. Historia përsëritet.
Mjeshtëria rrëfimtare e kësaj novele është e pangjashme ndoshta edhe në gjithë letërsinë botërore. Kasëm Trebeshina krijon rrëfim nga një varg rrëfimesh të papërfunduara. Një sprovë kulmore narrative dhe një sfidë gati e papërballueshme për një shkrimtar i cili ndërton rrëfim me supozimin se do të ketë një përfundim. Këtu kemi një varg rrëfimesh të papërfunduara që përbëjnë një rrëfim më vete. Një gjetje krejt e pazakontë, që mund ta bëjë vetëm një Mjeshtër. Edhe lexuesi mbetet po kaq i zhgënjyer sa edhe të rinjtë e fshatit. Të krijosh rrëfim nga rrëfime të pakryera: këtu qëndron gjenialiteti i Kasëm Trebeshinës si shkrimtar, si rrëfimtar: ai e zotëron rrëfimin dhe e drejton andej kah dëshiron me një mjeshtri të rrallë.

«JAM TURK!» DHE LAHUTA E MALCÍS
– Mos më përzieni me shqiptarët! – briti baca Kasëm në një ndejë në një kafe me disa shkrimtarë e gazetarë në Tiranë. – Nuk jam shqiptar.
– E çfarë je, baca Kasëm? – e pyeta.
– Jam turk. – pohoi ai me një krenari. Një xixë i shkëlqeu në sy. Dhe mezi fshihte atë buzëqeshjen e ëmbël dhe dinake të njeriut, i cili kënaqet duke tunduar bashkëbiseduesit dhe briti prapë: – Jam turk! Veç me shqiptarët mos më lidhni.
– Më fal, baca Kasëm, – i thashë, – mbasi dëshiron të jesh turk, nuk ka problem. Mirëpo, nesër unë do të ta shkruaj biografinë dhe në të do të them: «Kasëm Trebeshina, shkrimtar i famshëm turk, i cili të gjitha veprat i ka të shkruara në gjuhën shqipe. Asnjë në turqishte». Si do t’ia bëjmë?
Pastaj ia nisa:
– Kasım efendi, sen turk müsün? Turkçe konuşur musun, lütfen?
Ai më shikoi me qesëndi e më tha, duke tundur gishtin tregues:
– A, djalli që je ti! E di ti që je djalli vetë?
Dhe ia plasëm të qeshurave.
E dinte se nuk e lashë të kënaqej deri në fund me tundimet që na shkaktonte.
Duke qenë se aty kishin qëlluar shumica e shkrimtarëve dhe gazetarëve të ishin nga Veriu, baca Kasëm tha:
– Hajde, pra, ju që e quani veten shkrimtarë dhe gazetarë gegë, cili prej jush mund të na e thotë ndonjë varg nga «Lahuta e Malcís»?
Na mbetëm duke vështruar njëri-tjetrin. Ndërsa ai mbante kurrizin drejt duke vështruar vetëm syprinën e gotës së tij, me një buzëqeshje të hollë të një nuseje që sapo ia ka hedhur vjehrrës me ndonjë yçkël. Ishte shumë i sigurt se asnjëri nuk ishte në gjendje të recitonte ndonjë kangë të Lahutës.
– A t’jua them unë? – na pyeti, i kënaqur që parandjenja e tij nuk e kishte gënjyer.
Askush s’e besoi se ai e kishte përnjëmend me recitimin. As unë. Thashë më vete se do t’i recitojë nja dy apo kate vargje dhe do të mbarojë me kaq.
– Më thoni cilën kangë t’jua recitoj? – fjalën kangë e shqiptoi me një gegërishte të habitshme që u shqua menjëherë. Por askush s’e mori seriozisht. Dukej vetëm tundim që dinte të shkaktonte vetëm bacë Kasëmi. Por kësaj here nuk besonim se do t’ia dilte mbanë aq lehtë. – Mirë, – tha njëri, – thuaja Oso Kukës. Ai ia nisi e ne të gjithë i curruam veshët.

«Zot, ç’ká thánë njaj Avdi Pasha:
Paska mbetë Shqypnija m’vasha,
Qysh se s’ léka mbrendë nji djalë,
N’ at Vranine mue sod me m’dalë,
N’ at Vraninë, m’at t’zezë terthore,  
Kû mbe’n shkret sá armë mizore,
Kû mbe’n djerr sá tokë gratçore,
Kû mbe’ n vithnat pa bagtí,
Veç prej cubash t’ Malit t’ Zí,
Qi po vrasin djelmt e rí,
Qi po mârrin lopët me viça,
Qi po presin dhênt me ogiça,
E po djegin kulla e stane,
E po thájn kaq zêmra nane!
Eh! po, knjazi ke Cetina
Ka lshue cubat kah Vranina,
Per me vrá atà e per me pré,
Per me djegun gur e dhé.»

E recitoi mrekullisht. Me një gegërishte të rrjedhshme malësore. Dhe na la pa mend. E recitoi dhe s’u ndal. Ne rrinim të ngrirë nga habia e magjepsja. Dhe turpi e koria. E ai kënaqej duke na kamxhikuar me qesëndisjen e tij të hollë të veshur me një buzëqeshje të ëmbël ngadhënjimtare që shfaqej pas çdo përfundimi të çdo vargu. Pas çdo vargu e dinte se kamxhiku i tij ngrihej përpjetë dhe ne ndienim fshikullimat e tij. E lexonte në sytë tanë magjepsjen dhe sëmbimet që përziheshin në sytë dhe muskujt e fytyrave tona. Dikur u ndal. Buzëqeshja e tij tashmë ishte kthyer në buzëqeshje perandorake, e cila u zhyt në lëngun e gotës që e afroi te buzët.
Ky ishte Kasëm Trebeshina.
Mjeshtri i sendërgjimeve rrëfimore dhe pronari i befasive të ëmbla.

ANEKDOTA E DYTË: Ç’ËSHTË SOCIALIZMI?
Pas Luftës së Dytë Botërore, pasi morën pushtetin, partizanët mbanin mbledhje me fshatarët për t’ua shpjeguar se çfarë është socializmi. Një komisar në një fshat po ua shpjegonte:
– Socializmi është faza e fundit e kapitalizmit dhe urë për në komunizëm. Në socializëm klasa punëtore është pronare e mjeteve të prodhimit dhe të gjitha të mirat materiale shpërndahen në mënyrë të barabartë. Nuk ka më shfrytëzim të punës së klasës punëtore, nuk ka pronë private dhe të gjithë njerëzit janë të barabartë e të lumtur… etj.
Kur përfundoi, komisari pyeti fshatarët se a kuptuan shpjegimin dhe a kishin ndonjë pyetje.
Një plak në fund të sallës tha:
– Më vjen keq, por mendoj se nuk kuptuam asgjë. A mund të na e thjeshtësosh pak që ne të kuptojmë, se jemi të pashkollë e të shkretë…
Aty pranë komisarit ishte një partizan i urtë. Ai mori fjalën e tha:
– Shihni burra, socializëm është me hangër e me pi si në kohë të Italisë!
Të gjithë fshatarët u gëzuan dhe u çliruan pasi e kuptuan me këtë shpjegim të thjeshtë.
Kështu më rrëfeu Kasëm Trebeshina me 1996.