Jeta në burgun e Dubravës




Gjatë konfliktit, ushtria dhe forcat policore serbe orkestruan masakrimin e më shumë se 1’500 kosovarëve shqipfolës dhe ishin përgjegjëse për krizën më të gjërë humanitare të shkaktuar nga zhvendosja e popullsisë civile. Në mesin e të dëbuarve ishin edhe familjet rome.

 

Nga Eleonora VIO*

Dera e shkatërruar kërcet kur hapet në momentin që një grup grash rome hyjnë në korridorin e errët të ish-Qendrës Korrektuese të Dubravës. Këpucët e tyre rrëshqasin teksa ecin nëpër dyshemenë e pistë ndërmjet mureve që mezi mbahen në këmbë. Grave u kanë hyrë sytë në gropëza dhe çehret i kanë të prishura. Zërat e fëmijëve jehojnë nëpër muret e krisura të ndërtesës, një vend ku banorët e dikurshëm kishin vuajtur dekada dënimi për abuzimet e kryera.

Qendra, ndërtesa-burg më e madhe në Kosovë, ishte e populluar deri në fund të luftës më 1999, kur prona i ishte kthyer komunës së Istogut, në veriperëndim të vendit. Autoritetet lokale kishin premtuar se atë do ta shndërronin në qendër për kthimin e shqiptarëve dhe romëve. Mijëra romë ishin zhvendosur gjatë kohës së luftës në Kosovë. Premtimi nuk u realizua ndonjëherë, ndërsa uzurpatorët romë u vendosën në këtë vend para pesëmbëdhjetë vitesh dhe nuk u larguan kurrë prej aty.

Romët kanë banuar në Kosovë në koloni të përhershme dhe të përkohshme qysh prej shekullit të pesëmbëdhjetë. Ata përbëjnë mbi dy për qind të popullsisë dhe mund të ndahen në tri grupe: romë multilingual (folës të shqipes, serbishtes dhe të gjuhës rome), ashkalinj myslimanë që flaisn shqip dhe egjiptas ballkanas që flasin gjithashtu shqip. Në Kosovë, romët kanë jetesë më të vështirë sesa pjesa tjetër e popullsisë dhe vuajnë nga shkalla jashtëzakonisht e lartë e papunësisë për shkak të vështirësive që kanë për të ndjekur shkollimin dhe studimet universitare.

Romët janë në mesin e 400 mijë shqipatrëve kosovarë që ishin zhvendosur gjatë luftës së vitit 1998. Gjatë konfliktit, ushtria dhe forcat policore serbe orkestruan masakrimin e më shumë se 1’500 kosovarëve shqipfolës dhe ishin përgjegjëse për krizën më të gjërë humanitare të shkaktuar nga zhvendosja e popullsisë civile. Në mesin e të dëbuarve ishin edhe familjet rome. Shumë prej tyre u larguan nga vendi, kryesisht për në Gjermani, por për shkak të marrëveshjeve ndërmjet dy vendeve, ishin detyruar të ktheheshin në Kosovë.

Vitin e kaluar, koloneli Corrado Prado, që drejton Njësitin Bashkëpunues Ushtarak Civil (CIMIC) të kontigjentit italian të KFOR-it, pa një ditë disa fëmijë romë duke luajtur në grumbuj plehrash afër Qendrës së Dubravës. Ai menjëherë e kuptoi se dhjetëra familje kishin uzurpuar ndërtesën e vjetër. Prado kërkoi fonde për t’iu dalë në ndihmë, por ka kaluar një vit dhe paratë nuk janë siguruar ende.

Në barrierën që rrethon Qendrën, shihen mbeturina të varura dhe grumbuj drush. KFOR-i kishte ndërmarrë një aksion për pastrimin e zonës. Ndërmjetësuesi im dallaverexhi, Rexhë Mulaj, drejtor i organizatës që është përgjegjëse për ofrimin e ndihmës sociale dhe shkollimin e fëmijëve të familjeve uzurpatore të burgut, nuk mund të gjendet askund.

Derisa pres, i pyes anëtarët e forcës paqëruajtëse se çfarë ndodhi me planet për renovimin e burgut. Përgjigjet janë bishtnuese; kurrëkush nuk dëshiron të flasë. Më në fund, në hyrje të burgut paraqitet një burrë trupmadh në uniformë; ecën me ngadalë në drejtimin tim, me kujdes që të sigurohet se ku po e shkel këmbën në dyshemenë e përbaltur. Derisa ai arrin, ia beh edhe një grup grash rome që shikojnë prej njëfarë largësie.

I them Mulajt të na prezantojë para grave. Në vend të kësaj, ai lëkund kokën dhe pëshpërit: «Nuk flas anglisht». Kjo është e habitshme për shkak se kisha disa ditë me radhë që po flisja me të anglisht dhe ishte pajtuar që të më ndihmonte në përkthim. Por tani në këtë fshat të harruar, duket se nuk dëshiron të ndihmojë që të lehtësojë mbledhjen e të dhënave për rrëfimin.

E lodhur dhe e zemëruar, i mbledh gjërat e mia para se t’ia mbath. Pastaj ndjej një dorë në shpatulla. Shoh një grua të re me flokë që i shkëlqejnë, e cla më thotë se bën mirë të pres. Është punë sekondash pritja para se në portën e shkatërruar të burgut të shfaqet një grua tjetër që mezi mbahet.

«Cfarë problemi keni?» drejtohet ajo në gjuhën angleze. E prezanton veten si Sekibe Morinaj. «Zoti Mulaj është njeri i mirë», thekson ajo. «Po mundohet të na ndihmojë». Mulaj pajtohet që të më lërë vetëm me Sekiben. Edhe gra të tjera dalin prej dhomave të errëta dhe na bashkohen te porta.

Sandra, që ka mbushur 22 vjet ecën me një palë sandale që duket sikur këmbët po i notojnë në to, ajo ka një foshnjë që po qan në krahët e saj. «Më duhet një vend që të jetoj», më thotë mua. «Jam nga Gjakova» – pak kilometra më larg – «dhe ka tetë vite që jam këtu me burrin. Më parë nuk kishim kulm mbi kokë, dhe derisa po kërkonim një vend për të futur kokën, dëgjuam se disa familje ishin zhvendosur këtu».

Sandra ia jep burrit beben dhe na fton të hyjmë brenda. «Kujdes ku po shkel», thekson ajo, teksa vet hedh hapin në dyshemenë që është vërshuar nga ujërat e zeza. «Fëmjët tanë janë të sëmurë dhe ne nuk kemi asgjë për t’i kuruar. Autoritetet vazhdimisht na thonë se do të na sjellin ndihma, ushqim dhe ilace. Na thonë se do të rregullojnë tubat e ujit dhe sistemin elektrik. Kanë kaluar pesëmbëdhjetë vite dhe asgjë nuk është ndërmarrë».

Uji rrjedh poshtë tavanit dhe mblidhet në pellgje të mbushura me mbeturina dhe këpucë të vjetra. Sandra e heton tronditjen që përjetoj. «Njëherë në javë, dal dhe mbledh ujë shiu në pullaz që ta laj foshnjën».

Ajo më prinë drejt një korridori të ngushtë dhe troket në derën e parë të qelisë. Një perde e purpurt hapet në derë. Na shfaqet një burrë i gjatë, thatanik, i sharruar në kostumin e madh. Shikimi i tij është zhbirues, lëvizjet i ka të ngathëta dhe të rënda. Pranë e ka gruan, që nuk m’i ndanë sytë për asnjë moment.

Ata refuzojnë të japin intervistë, por na ftojnë në shtëpinë e tyre të vogël. Sandra më shpjegon se asnjëri prej tyre nuk punon dhe se nuk marrin kurrfarë ndihmash. Familja e Sandras mbështetet në 60 euro ndihmë që i merr nga sistemi social, hisen më të madhe të të cilave ia jep vjehrrës që të blejë ilace të zemrës.

Në mure shihen disa palë rroba të varura. Qilimi shumëngjyrësh mbulon dyshemenë. Në kënd ka një stufë. Posterë filmash të vjetër mbulojnë pjesët e plasaritura të mureve. Sandra dhe unë ngritemi dhe shkojmë në katin e dytë. Pothuajse nuk ka fare dritë dhe dëgjohet jehona e secilit hap që shkelim në shkallë. Korrdiroi zigzag hapet në shumë qeli.

Ka edhe disa kujtime të masakrës që ka ndodhur në seksionin kryesor të Dubravës më 22 maj 1999, kur të burgosurëve u ishte kërkuar të radhiteshin në fushën e sporteve përpara se të transferoheshin në një burg më të sigurt. Të burgosurit, shumica prej tyre shqiptarë të Kosovës të mbajtur për arsye politike, ishin kurthuar prej bombardimeve të NATO-s, që shenjëstër kishin forcat serbe dhe jugosllave në zonën e afërt, duke lënë të vrarë 23 të burgosur derisa gardianët ia kishin mbathur. Gjatë dy ditëve në vazhdim, forcat serbe të sigurisë kishin radhitur rreth 1’000 të burgosur në oborr dhe kishin shtënë në drejtim të tyre me snajper, mitrolozë dhe granata, duke vrarë 176 të burgosur dhe lënduar më shumë se 200 të tjerë.

Sandra dhe unë ndalemi te qelitë e uzurpuara të Shefkije Tallamishit. Ajo është e zajftë dhe e lodhur. Duket shumë më plakë se dyzetë vjetët që i rëndojnë mbi shpatulla. Ajo na humbet prej syve për disa minuta pasi shkon të ziejë kafenë. Unë hedh një sy përreth. Hiq disa dyshekë të palosur në një kënd, në dhomë nuk sheh ndonjë orendi. Dhoma është e mistershme dhe kundërmon.

Shefkija është mikpritëse e madhe. Është e martuar dhe ka dy djem e një vajzë. «Fëmijëve të mi u pëlqen shumë shkolla, madje edhe atëherë kur përqeshen prej shokëve e shoqeve për shkak se nuk kanë tesha të hairit», thekson Shefkija. «Fatkeqësisht, as unë e as burri nuk po mund të punësohemi diku dhe ne nuk do të mund të paguajmë shkollimin e tyre pasi ta mbarojnë filloren». Derisa flet e ofshanë, nuk e heq nga dora një pajisje plastike për pastrimin e dhomës. Ajo nuk merr kurrfarë ndihme sociale dhe ia del në krye vetëm me ndihmat që i japin njerëzit vullnetmirë. «Pasi më larguan nga shtëpia ime para dhjetë vitesh, nuk kisha nga t’ia mbaja, pos të vinim në këtë burg», shpjegon ajo. «Isha e shëndetshme më parë, por duke qëndruar gjithnjë e më shumë kohë këtu, kam nisur të vuaj nga astma kronike».

Pasi fola me Shefkijen, para se të niste shiu, u takova edhe me Sekiben nën një strehë. Ajo kishte jetuar në Zvicër, ku ishte kujdesur për kushërinjtë e saj. Pastaj prindërit i thanë të kthehehj në Kosovë. «U martova me vetëm tetëmbëdhjetë vjet dhe kur i mbusha 27 vjet u zhvendosa këtu me burrin tim», thekson ajo. «E sakrifikova veten për të, por ai më la bashkë birin tim, dhe po bën jetë të mirë për vete në Gjermani».

Ndalon pak. «Cfarë mund të bëj? Ta vras veten? Kurrë. Nuk e di nëse përnjëmend jam gjallë, por e di fort mirë se dua që biri im të shkollohet që të ketë jetë të dinjitetshme për veten, sepse unë nuk munda».

Pavarësisht mungesës së shkollimit, Sekibja demonstron zgjuarsi e mprehtësi në gjykim. Ka mësuar frëngjishten në Zvicër, anglishten nëpërmjet televizorit dhe serbishten gjatë pushtimit të zgjatur të Kosovës. Të gjitha shoqet e Sekibes kanë hyrë brenda. Vetëm ajo dhe unë jemi jashtë burgut. Nisin murmurima dhe ajo duhet të kthehet gjithashtu në qelinë e saj. Orët e vizitës kanë përfunduar.

 

*Autorja është gazetare e lirë, që mbulon Lindjen e Mesme dhe Afrikën Veriore. Ka shkruar për «La Republica», «Il Venerdi», «Vice UK», «IRIN News» dhe «Middle East Eye».) Teksti u botua në: http://roadsandkingdoms.com/2015/the-prison-squatters-of-kosovo/

Foto: Martin GOMMEL

Gjatë konfliktit, ushtria dhe forcat policore serbe orkestruan masakrimin e më shumë se 1’500 kosovarëve shqipfolës dhe ishin përgjegjëse për krizën më të gjërë humanitare të shkaktuar nga zhvendosja e popullsisë civile. Në mesin e të dëbuarve ishin edhe familjet rome.

 

Nga Eleonora VIO*

Dera e shkatërruar kërcet kur hapet në momentin që një grup grash rome hyjnë në korridorin e errët të ish-Qendrës Korrektuese të Dubravës. Këpucët e tyre rrëshqasin teksa ecin nëpër dyshemenë e pistë ndërmjet mureve që mezi mbahen në këmbë. Grave u kanë hyrë sytë në gropëza dhe çehret i kanë të prishura. Zërat e fëmijëve jehojnë nëpër muret e krisura të ndërtesës, një vend ku banorët e dikurshëm kishin vuajtur dekada dënimi për abuzimet e kryera.

Qendra, ndërtesa-burg më e madhe në Kosovë, ishte e populluar deri në fund të luftës më 1999, kur prona i ishte kthyer komunës së Istogut, në veriperëndim të vendit. Autoritetet lokale kishin premtuar se atë do ta shndërronin në qendër për kthimin e shqiptarëve dhe romëve. Mijëra romë ishin zhvendosur gjatë kohës së luftës në Kosovë. Premtimi nuk u realizua ndonjëherë, ndërsa uzurpatorët romë u vendosën në këtë vend para pesëmbëdhjetë vitesh dhe nuk u larguan kurrë prej aty.

Romët kanë banuar në Kosovë në koloni të përhershme dhe të përkohshme qysh prej shekullit të pesëmbëdhjetë. Ata përbëjnë mbi dy për qind të popullsisë dhe mund të ndahen në tri grupe: romë multilingual (folës të shqipes, serbishtes dhe të gjuhës rome), ashkalinj myslimanë që flaisn shqip dhe egjiptas ballkanas që flasin gjithashtu shqip. Në Kosovë, romët kanë jetesë më të vështirë sesa pjesa tjetër e popullsisë dhe vuajnë nga shkalla jashtëzakonisht e lartë e papunësisë për shkak të vështirësive që kanë për të ndjekur shkollimin dhe studimet universitare.

Romët janë në mesin e 400 mijë shqipatrëve kosovarë që ishin zhvendosur gjatë luftës së vitit 1998. Gjatë konfliktit, ushtria dhe forcat policore serbe orkestruan masakrimin e më shumë se 1’500 kosovarëve shqipfolës dhe ishin përgjegjëse për krizën më të gjërë humanitare të shkaktuar nga zhvendosja e popullsisë civile. Në mesin e të dëbuarve ishin edhe familjet rome. Shumë prej tyre u larguan nga vendi, kryesisht për në Gjermani, por për shkak të marrëveshjeve ndërmjet dy vendeve, ishin detyruar të ktheheshin në Kosovë.

Vitin e kaluar, koloneli Corrado Prado, që drejton Njësitin Bashkëpunues Ushtarak Civil (CIMIC) të kontigjentit italian të KFOR-it, pa një ditë disa fëmijë romë duke luajtur në grumbuj plehrash afër Qendrës së Dubravës. Ai menjëherë e kuptoi se dhjetëra familje kishin uzurpuar ndërtesën e vjetër. Prado kërkoi fonde për t’iu dalë në ndihmë, por ka kaluar një vit dhe paratë nuk janë siguruar ende.

Në barrierën që rrethon Qendrën, shihen mbeturina të varura dhe grumbuj drush. KFOR-i kishte ndërmarrë një aksion për pastrimin e zonës. Ndërmjetësuesi im dallaverexhi, Rexhë Mulaj, drejtor i organizatës që është përgjegjëse për ofrimin e ndihmës sociale dhe shkollimin e fëmijëve të familjeve uzurpatore të burgut, nuk mund të gjendet askund.

Derisa pres, i pyes anëtarët e forcës paqëruajtëse se çfarë ndodhi me planet për renovimin e burgut. Përgjigjet janë bishtnuese; kurrëkush nuk dëshiron të flasë. Më në fund, në hyrje të burgut paraqitet një burrë trupmadh në uniformë; ecën me ngadalë në drejtimin tim, me kujdes që të sigurohet se ku po e shkel këmbën në dyshemenë e përbaltur. Derisa ai arrin, ia beh edhe një grup grash rome që shikojnë prej njëfarë largësie.

I them Mulajt të na prezantojë para grave. Në vend të kësaj, ai lëkund kokën dhe pëshpërit: «Nuk flas anglisht». Kjo është e habitshme për shkak se kisha disa ditë me radhë që po flisja me të anglisht dhe ishte pajtuar që të më ndihmonte në përkthim. Por tani në këtë fshat të harruar, duket se nuk dëshiron të ndihmojë që të lehtësojë mbledhjen e të dhënave për rrëfimin.

E lodhur dhe e zemëruar, i mbledh gjërat e mia para se t’ia mbath. Pastaj ndjej një dorë në shpatulla. Shoh një grua të re me flokë që i shkëlqejnë, e cla më thotë se bën mirë të pres. Është punë sekondash pritja para se në portën e shkatërruar të burgut të shfaqet një grua tjetër që mezi mbahet.

«Cfarë problemi keni?» drejtohet ajo në gjuhën angleze. E prezanton veten si Sekibe Morinaj. «Zoti Mulaj është njeri i mirë», thekson ajo. «Po mundohet të na ndihmojë». Mulaj pajtohet që të më lërë vetëm me Sekiben. Edhe gra të tjera dalin prej dhomave të errëta dhe na bashkohen te porta.

Sandra, që ka mbushur 22 vjet ecën me një palë sandale që duket sikur këmbët po i notojnë në to, ajo ka një foshnjë që po qan në krahët e saj. «Më duhet një vend që të jetoj», më thotë mua. «Jam nga Gjakova» – pak kilometra më larg – «dhe ka tetë vite që jam këtu me burrin. Më parë nuk kishim kulm mbi kokë, dhe derisa po kërkonim një vend për të futur kokën, dëgjuam se disa familje ishin zhvendosur këtu».

Sandra ia jep burrit beben dhe na fton të hyjmë brenda. «Kujdes ku po shkel», thekson ajo, teksa vet hedh hapin në dyshemenë që është vërshuar nga ujërat e zeza. «Fëmjët tanë janë të sëmurë dhe ne nuk kemi asgjë për t’i kuruar. Autoritetet vazhdimisht na thonë se do të na sjellin ndihma, ushqim dhe ilace. Na thonë se do të rregullojnë tubat e ujit dhe sistemin elektrik. Kanë kaluar pesëmbëdhjetë vite dhe asgjë nuk është ndërmarrë».

Uji rrjedh poshtë tavanit dhe mblidhet në pellgje të mbushura me mbeturina dhe këpucë të vjetra. Sandra e heton tronditjen që përjetoj. «Njëherë në javë, dal dhe mbledh ujë shiu në pullaz që ta laj foshnjën».

Ajo më prinë drejt një korridori të ngushtë dhe troket në derën e parë të qelisë. Një perde e purpurt hapet në derë. Na shfaqet një burrë i gjatë, thatanik, i sharruar në kostumin e madh. Shikimi i tij është zhbirues, lëvizjet i ka të ngathëta dhe të rënda. Pranë e ka gruan, që nuk m’i ndanë sytë për asnjë moment.

Ata refuzojnë të japin intervistë, por na ftojnë në shtëpinë e tyre të vogël. Sandra më shpjegon se asnjëri prej tyre nuk punon dhe se nuk marrin kurrfarë ndihmash. Familja e Sandras mbështetet në 60 euro ndihmë që i merr nga sistemi social, hisen më të madhe të të cilave ia jep vjehrrës që të blejë ilace të zemrës.

Në mure shihen disa palë rroba të varura. Qilimi shumëngjyrësh mbulon dyshemenë. Në kënd ka një stufë. Posterë filmash të vjetër mbulojnë pjesët e plasaritura të mureve. Sandra dhe unë ngritemi dhe shkojmë në katin e dytë. Pothuajse nuk ka fare dritë dhe dëgjohet jehona e secilit hap që shkelim në shkallë. Korrdiroi zigzag hapet në shumë qeli.

Ka edhe disa kujtime të masakrës që ka ndodhur në seksionin kryesor të Dubravës më 22 maj 1999, kur të burgosurëve u ishte kërkuar të radhiteshin në fushën e sporteve përpara se të transferoheshin në një burg më të sigurt. Të burgosurit, shumica prej tyre shqiptarë të Kosovës të mbajtur për arsye politike, ishin kurthuar prej bombardimeve të NATO-s, që shenjëstër kishin forcat serbe dhe jugosllave në zonën e afërt, duke lënë të vrarë 23 të burgosur derisa gardianët ia kishin mbathur. Gjatë dy ditëve në vazhdim, forcat serbe të sigurisë kishin radhitur rreth 1’000 të burgosur në oborr dhe kishin shtënë në drejtim të tyre me snajper, mitrolozë dhe granata, duke vrarë 176 të burgosur dhe lënduar më shumë se 200 të tjerë.

Sandra dhe unë ndalemi te qelitë e uzurpuara të Shefkije Tallamishit. Ajo është e zajftë dhe e lodhur. Duket shumë më plakë se dyzetë vjetët që i rëndojnë mbi shpatulla. Ajo na humbet prej syve për disa minuta pasi shkon të ziejë kafenë. Unë hedh një sy përreth. Hiq disa dyshekë të palosur në një kënd, në dhomë nuk sheh ndonjë orendi. Dhoma është e mistershme dhe kundërmon.

Shefkija është mikpritëse e madhe. Është e martuar dhe ka dy djem e një vajzë. «Fëmijëve të mi u pëlqen shumë shkolla, madje edhe atëherë kur përqeshen prej shokëve e shoqeve për shkak se nuk kanë tesha të hairit», thekson Shefkija. «Fatkeqësisht, as unë e as burri nuk po mund të punësohemi diku dhe ne nuk do të mund të paguajmë shkollimin e tyre pasi ta mbarojnë filloren». Derisa flet e ofshanë, nuk e heq nga dora një pajisje plastike për pastrimin e dhomës. Ajo nuk merr kurrfarë ndihme sociale dhe ia del në krye vetëm me ndihmat që i japin njerëzit vullnetmirë. «Pasi më larguan nga shtëpia ime para dhjetë vitesh, nuk kisha nga t’ia mbaja, pos të vinim në këtë burg», shpjegon ajo. «Isha e shëndetshme më parë, por duke qëndruar gjithnjë e më shumë kohë këtu, kam nisur të vuaj nga astma kronike».

Pasi fola me Shefkijen, para se të niste shiu, u takova edhe me Sekiben nën një strehë. Ajo kishte jetuar në Zvicër, ku ishte kujdesur për kushërinjtë e saj. Pastaj prindërit i thanë të kthehehj në Kosovë. «U martova me vetëm tetëmbëdhjetë vjet dhe kur i mbusha 27 vjet u zhvendosa këtu me burrin tim», thekson ajo. «E sakrifikova veten për të, por ai më la bashkë birin tim, dhe po bën jetë të mirë për vete në Gjermani».

Ndalon pak. «Cfarë mund të bëj? Ta vras veten? Kurrë. Nuk e di nëse përnjëmend jam gjallë, por e di fort mirë se dua që biri im të shkollohet që të ketë jetë të dinjitetshme për veten, sepse unë nuk munda».

Pavarësisht mungesës së shkollimit, Sekibja demonstron zgjuarsi e mprehtësi në gjykim. Ka mësuar frëngjishten në Zvicër, anglishten nëpërmjet televizorit dhe serbishten gjatë pushtimit të zgjatur të Kosovës. Të gjitha shoqet e Sekibes kanë hyrë brenda. Vetëm ajo dhe unë jemi jashtë burgut. Nisin murmurima dhe ajo duhet të kthehet gjithashtu në qelinë e saj. Orët e vizitës kanë përfunduar.

 

*Autorja është gazetare e lirë, që mbulon Lindjen e Mesme dhe Afrikën Veriore. Ka shkruar për «La Republica», «Il Venerdi», «Vice UK», «IRIN News» dhe «Middle East Eye».) Teksti u botua në: http://roadsandkingdoms.com/2015/the-prison-squatters-of-kosovo/

Foto: Martin GOMMEL