Fshehtësia e tryezës me shumë ngjyra

Një tregim nga Jeton Jagxhiu.




«Shpikma një gatesë dhe ta plotësoj dëshirën!» – u dëgjua pëshpërima e shumëpritur në tyrben e shenjtorit, ndërsa nusja e re që kishte ardhur të rrëfehej në faltore i shtrëngoi sytë dhe e mbështeti më shumë veshin për dërrasat e varrit të tij, duke u munduar të përqendrohej në zërin që vinte nga thellësia e sëndukut. «Por, dëgjo me vëmendje bijë», i tha. «Gatimi duhet t’i plotësojë tri kushte».

Zëri i hollë që erdhi mëpastaj, e shqetësoi akoma më tepër nusen. Të rrahurat e zemrës iu shtuan me shpejtësi, por pa pasur çare tjetër, duhej të dëgjonte deri në fund udhëzimet që vinin nga ana tjetër.

«E para, duhet të jetë e lirë për ta ngirë fukaranë, që tërë ditën s’ka futur gjë në gojë dhe të jetë joshës për tryezën me shumë pjata edhe të pasanikut më të madh në qytet». Pasoi një heshtje dhe vazhdoi.

«E dyta, përbërësit e gatesës duhet të gjenden në treg gjatë tërë vitit dhe në sasi të mjaftueshme për të gjithë banorët e qytetit». Përsëri e ndjeu heshtjen, ndërsa gjoksi i tërbuar veç që s’po i shkulej nga vendi.

«E treta, gjysmën e gatesës duhet ta shpikësh vetë, ndërsa gjysmën tjetër t’ia lësh ta përfundojë një gatues tjetër. Duhet të sigurohem se receta e plotë të mbetet vetëm në zotërimin tim», – e kreu me kaq zëri që vinte matanë sëndukut.

Nga udhëzimi i fundit, iu shfaq një lëmsh i madh në fyt që ia mori frymën. U përpi thellë, por lëmshi iu kthye mbrapa. E frikësuar për vdekje, e piu ujin që e kishte sjellë me vete dhe e shpërlau fytyrën. Para se të merrte guximin të ngrihej në këmbë e vendosi shaminë në kokë, hodhi mantelin mbi trup dhe doli krejtësisht e përhumbur nga tyrbja e Sozibabës.

Prej fjalëve të tij kuptohej se lëvrimi i përnatshëm nuk do t’i mjaftonte. Gjëja e parë që duhej të ndërmerrte e reja, ishte që ta mësonte si ta gatuante gatesën. Pos për zotërinë e ri, tani e tutje ajo duhej të dërgonte përditë edhe nga një pjatë me ushqim në tyrben e tij, me shpresë se një ditë ndoshta do t’ia qëllonte dhe do të gjente recetën e saktë. Shpërblimi për shpikjen e asaj recete ishte një fëmijë i shëndoshë, ashtu siç edhe i kishte premtuar.

Që nga dita që u kthye nga tyrbja, nuses së Tëlyenxhiut, mutfaku iu ngulmua në krye. Dhe jo vetëm mutfaku i saj, por edhe i kojshive dhe i karshive. Ajo filloi të gatuante për deka e dasma, për lindje e syneti. Kështu zuri miqësi me gatueset më të mira në qytet, të cilat prej dhimbjes për fatin e saj, ia mësuan të gjitha sekretet e gatimit.

Iu desh plot një vit përvojë gatimi që t’i binte në fije kushtit të parë.

«Ashiqare, duhet të jetë gatesë brumore», i tha një natë zotërisë para gjumit. «Fukaratë hanë vetëm gatesa brumore, ngaqë janë të lira dhe ngopëse, por edhe familjeve të pasura brumërat u shërbejnë në pjatën e parë», i tha duke pritur pohimin e tij.

Por atë e zinte gjumi menjëherë pas lëvrimit dhe rrallë i dëgjonte rrëfimet e saja ushqimore deri në fund. Kështu në mbetjet kohore të natës, nusja merrej me zgjidhjen e kashelashës së Sozibabës.

«A duhet të jetë brumi me petë, me kokrra, a qull? Ec e bjeri në fije. Ndoshta nuk ka shumë rëndësi. Po brumi, me çka se…? Vazhdonte të hamendësonte. Me lakra, spinaq, pazi, hithra, kungulleshka, patate, me rrush të thatë, molla të egra, polloshke, fiq, purri të shpërlarë në Topokli çeshme, patlixhan, a me bamje të imta?»

«Pemët dhe perimet nuk mund të ruhen gjatë tërë vitit. Po edhe nëse do të mund të ruheshin, për çka do të shërbenin?»

«Mishi dhe djathi nuk vinin në shprehje, ishin shumë të kushtueshme për fukaranë. As vezët nuk do të mjaftonin për të ushqyer një qytet të tërë, posaçërisht jo dimrit. Shtesa kryesore në brum, që mund t’ia jepte shijen dalluese gatesës, duhet gjetur në një haje e cila shitet në treg në të gjitha stinët e vitit».

Pyetjet që i silleshin vërdallë, e shpien në përfundimin se duhej të shkruante një ditar ushqimor të qytetit. Do ta vizitonte tregun ditëve të pazarit dhe t’i shënonte të gjitha hajet që shiteshin në të, gjatë tërë vitit.

Me këtë sebep, javë për javë filloi të takonte tregtarë, bahçexhinj dhe fshatarët që dilnin për pazar. Prej tyre mësoi për arat, vreshtat, livadhet e kullosat më të mira të kësaj ane. Mësoi për mëlmesa të tregtarëve arabë, orizin e Koçanit, kazanin e gjahtarëve, llojet e peshqve në lumin Drin, krypën e imët që sillej nga Shkodra, pekmezin më të mirë të tespishtes që shitej prej grave të Zhupës, tëlyenin e bullicës nga Nasheci që shërbente për mjekim, mjaltin me qumështin e arrave të njoma për zotërinë, moshën më të mirë të viçit të Hasit, gjyl domatet e Krushës, mollët e egra të Duhlës, venën që e prodhonin priftërinjtë e Hoçës, specat më djegës të Shkupit, erëzat prej Stambolli, biskotat e marinarëve të Venedikut, prodhuesit e djathit të rrugës që dimrit i kullosnin dhentë në Selanik, tregtarët e Raguzës që e këmbenin merlucin e tharë nga detet e veriut për pastërmën e qengjit nga Brodi i Gorës dhe shumë haje të tjera që shiteshin në treg. Kështu i njoftoi pazarxhinjtë më të mirë në qytet, ndërsa ata prej dhimbjes për fatin e saj, s’e linin asnjëherë të kthehej nga pazari pa shënime.

Pas një vit kërkimi, haja e vetme që përsëritej në të gjitha faqet e ditarit ushqimor, ishte gjiza, ajo që ngjizej prej mbetjeve qumështore, prej hirrës e kosit. E rritur pranë djathit hijerëndë të Sharrit, e shkreta gjizë kurrë nuk e kishte marrë vendin e merituar në sofër, ndonëse gjithmonë gjendej aty pranë për çdo nevojë. Tash «të përhiturën» e sofrës, duhej të kurorëzonte në princeshën e saj! Por, si mund të joshte një gatesë me gjizë pjatat krihore e mishnore në tryezën me shumë ngjyra të një familjeje të pasur? «E pamundur!», – i vikati zotërisë e hidhëruar.

I ngrati. Çdo natë ia ujiste dheun, por fara e dashurisë kurrqysh s’i mbinte. Të gjitha dëshirat e dikurshme vajznore i ishin përmbledhur në shpikjen e gatesës që i plotësonte kërkesat e tija. Duhej të zbulonte enigmën e Sozibabës.

«Ç’i duhet një gatesë, recetën e së cilës e zotëron vetëm ai? Si mund të shpiket një gjysmë gatese, ndërsa gjysmën tjetër ta përfundojë gatuesi tjetër? Kush do t’i ndihmojë në këtë ndërmarrje»? Me këto mendime ra në gjumë dhe ëndërroi tërë natën.

Në ëndrrën e saj e pa një plak me plis, që mbante një bebe të mbështjellë me qebe në dorë. Plaku, që kishte ardhur prej ku me ditë se prej cilit katund, dëshprueshëm përsëriste: «Për riza të Zotit, a e merr kush këtë fëmijë jetim?»

Pas zërit të plakut dëgjohej e qara e fëmijës në krahun e tij. Aty, pak para agimit, bënte një e ftohtë dimri, ndërsa në ajrin e acartë përhapej era e parfumit me një aromë të panjohur. Askush nga kalimtarët nuk ia merrte foshnjën nga dora. Plaku qëndronte para xhamisë së Çorragës dhe vazhdonte t’ia përsëriste xhematit në dalje nga namazi i sabahut: «Për riza të Zotit, a e merr kush këtë fëmijë jetim?»

Aromën e panjohur nga ëndrra, ia pati zbërthyer shkurt Evlia, duke e udhëzuar që të mbillte bahçen me lule, kështu, vitin e tretë, ajo e mbushi oborrin me lule, nga më të ndryshmet. Hanëmel, borozan, jorgovan, karanfil, trëndafil të kadifenjtë, zambak. Lulealle, lule lale, lule shtogu, kënali, sardonja, bonbone, menekshe, sedef, zymbyl, akshamisefa, sabaisefa, lule peshku, lule vathi, lule shpata, Fesligen dhe shumë lule të tjera.

Aromat e ndryshme nga oborri i saj e tërhiqnin secilën grua që kalonte andejpari. Kur u krye vera, nusja e hareshme i gostiste mysafiret me lëngje nga lulet e oborrit të saj. Kështu i bëri shoqe gratë më të zgjuara të qytetit, ndërsa ato prej dhimbjes për fatin e saj, një ditë u mblodhën, për ta zhbiruar kashelashën e fundit të gatesës.

Dy gjysma, brumi dhe gjiza, diqysh, diku, duhej të bëheshin bashkë. Nusja tashmë e përvetësonte gjizën. Në një çerek kilogrami gjizë, ia shtonte një vezë për t’i dhënë ngjyrë dukati dhe për ta ngjitur, pak krypë për shije dhe ca degëza kopre, të cilat i zbusnin yndyrat në bark, e dekoronin dhe i jepnin një aromë detare kësaj hajeje malore. Tëlyeni, si zakonisht, shtohej për sajgi, ndërsa brumi si brumë, pos pjekjes nuk kishte ndonjë marifet të veçantë.

Nga muhabeti për brumin, së resë i shkrepi nga e para. Gjizën dhe brumin mund t’i bënte bashkë vetem nxehtësia e madhe e furrës së drurit.

Të nesërmen ajo inoi tërë ditën. Pak para iftarit, në furrë dërgoi pjesën e saj të gatimit me gjizë. Duke pëshpëritur me vete, furraxhia vendosi atë mbi pitajkë, hodhi ca fara të zeza mbi të dhe e futi në furrën e drunit. Nga dy gjysma të gatimit, i nxori katër pitajka me vezë, që dukeshin si pare të mëdha prej dukati. Nga katër sosh, një e ndau për zotërinë, një për të shenjtin, një për vete dhe një tjetër e ruajti për mysafirin e papritur.

Atë natë përsëri e ëndërroi plakun. Por thirrja e tij nuk po dëgjohej më nga të qarat e zëshme të foshnjës. Zotëria ia kishte sjellë përnjëmend një bebe në dhomën e saj të gjumit.

«Nana nuk i ka mbijetuar lindjes dhe s’ka kush të kujdeset për të», i tregoi nuses fatin e vogëlushes së mbështjellë me qebe. Derisa ajo e ngrohte me gjoks, nga trupi i saj i vocërr filloi të përhapej një erë me aroma të ngrohta të qytetit.

Për gjetjen e saj, i Madhi më pas shpërbleu edhe me dy fëmijë të tjerë. Një vit më vonë Sabrija lindi një vajzë, e që pasoi edhe me një djalë në krye të motit. Kështu, ata jetuan të lumtur përgjithmonë, ndërsa kjo gatesë që prej asaj kohe është simbol i sakrificës dhe i mëshirës ndaj atyre që nuk kanë.

Ndërsa po kthehej nga furra me pitajka të ngrohta, i gjithë qyteti nuhaste erën që vinte prej gjellëve të ndryshme që ziheshin nëpër mutfaqe. Por, në syrin e saj të untë dhe në barkun e zbrazët, ajo mbeti princesha e përhershme e tryezës shumëngjyrëshe të këtij vakti. Shkëlqente si parja e dukatit, i vinte aromë e farave të zeza nga furra e drurit, ndërsa shijen e kishte disi kashelashe.