Fjalët e mia janë si yje që nuk perëndojnë kurrë

Fjalimi i famshëm i kreut indian Sattle (1786-1866) vazhdon të jetë një tekst shumë i cituar. Ai është mbajtur në vitin 1855, si përgjigje ndaj presidentit amerikan, dhe është transmetuar nga Henry Smith. Fjalimi e ka një forcë të madhe poetike.



Foto: VectorLifestylepic / Shutterstock

Ai qiell, i cili prej se nuk mbahet mend kullon lot dhimbjeje për baballarët tanë dhe të cilin e mbajmë përjetë, mund të ndryshojë. Sot akoma i kthjellët, nesër mund ta mbulojnë retë. Fjalët e mia janë si yje që nuk perëndojnë kurrë. Fjalëve të Sattles mund t’u besojë edhe kreu i madh në Washington, sikur mund t’i besojnë vëllezërit tanë me fytyra të zbehta kthimit të stinëve.

I biri i kreut të bardhë thotë se ati i tij na dërgon të fala miqësore dhe shenja të një vullneti të mirë. Kjo është e ndershme, sepse ne e dimë që ai nuk ka nevojë për miqësinë tonë, sepse populli i tij është i shumtë në numër. Ai është sikur kullosa e prerive të gjera, kundrejt të cilit ne jemi pak dhe më shumë u ngjajmë pemëve në rrafinat e rrahura nga era.

Kreu i madh i bardhë dhe, si më duket mua, i mirë, na bën me dije që do ta blejë vendin tonë, por dëshiron të na lërë mjaftueshëm tokë, ashtu që të mund të çojmë një jetë të këndshme. Kjo, në fakt, duket bujare, sepse i kuqi nuk ka më të drejta të cilat duhet t’i respektojë ai, dhe oferta duket të jetë e arsyeshme, duke qenë se ne nuk na nevojitet një vend më i madh.

Ishte një kohë kur ne e popullonim gjithë vendin, sikur valët e trazuara të detit që sillen mbi shtratin e detit të mbushur midhje. Por, kjo kohë ka mbaruar kaherë, me këtë iku edhe madhështia e fiseve tani gati të harruara. Nuk do ta vajtoj perëndimin tonë nga koha, as do t’i qortoj vëllezërit e mi fytyrëdyll se e kanë shpejtuar atë, sepse në njëfarë mënyre jemi edhe vetë fajtorë për këtë. Kur djemtë tanë zemërohen nga padrejtësia e vërtetë, a e dukur, dhe fytyrat e tyre i shfytyrojnë me të zezë, atëherë shfytyrohen e nxihen edhe zemrat e tyre, dhe mizoria e tyre është e pahir, e të vjetrit tanë nuk mund t’i ndalojnë më. Por, ne e kemi shpresën se hasmëria në mes të kuqit dhe vëllezërve të tij fytyrëdyll nuk do të ndizet më kurrë. Do të humbnim gjithçka dhe s’do fitonim asgjë.

Në fakt, hakmarrja për luftëtarët tanë të rinj është një shpagim, edhe atëherë kur kjo duhet të paguhet me jetë, por ne pleqtë, që në kohë lufte qëndrojmë në shtëpi, dhe plakat që kanë për t’i humbur bijtë e tyre, e dimë këtë më mirë.

Ati ynë i madh në Washington, sepse mendoj që ai tani është edhe ati ynë, që kur Geoge i ka shtyrë kufijtë kah veriu –, ati ynë i madh dhe i mirë na njofton nëpërmjet djalit të tij, i cili te të vetët është pa dyshim një kre i madh, se do të na mbrojë nëse i shkojmë për qejfi. Ushtritë e tij trime do të bëhen mburoja muri për ne dhe anijet e tij të mëdha të luftës do të qëndrojnë ngjeshur në portet tona, ashtu që armqitë tanë të vjetër nga veriu i largët, ziamshianët dhe hajdët, nuk do të jenë më rrezik për gratë dhe pleqtë tanë.

Ai atëherë do të jetë ati ynë dhe ne do të jemi bijtë e tij.

Por, a është e mundur kjo? Zoti juaj e do popullin tuaj, por e urren timin, ai e mban të bardhin me dashuri në kraharor dhe e udhëzon si babai foshnjën, por bijtë e tij të kuq i ka braktisur; me ndihmën e tij populli juaj po rritet përditë dhe gati do ta përmbysë vendin, ndërsa populli im shteron sikur uji që rrjedh teposhtë e nuk ngjitet më. Zoti i të bardhit nuk mund t’i dojë fëmijët e tij të kuq, përndryshe do të duhej t’u qëndronte pranë.

Ata janë si jetimë, nga askund nuk po vjen ndihmë. Si mund të bëhemi vëllezër kështu? Si mund ati juaj të bëhet ati ynë dhe të na sjellë një jetë të mirë dhe të na zgjojë ëndrra për një madhështi të re? Zoti juaj na duket ne se mban anë. Ai iu shfaq të bardhit. Ne s’e kemi parë atë kurrë. As zërin nuk ia kemi dëgjuar. Të bardhit ai i dërgoi urdhra, por për bijtë e tij të kuq, të cilët në këtë kontinent të largët ishin aq të numërt, si yjet në kupë të qiellit, nuk kishte asnjë fjalë.

Jo, ne jemi dy raca të ndryshme dhe kështu do të jemi gjithmonë. Zor se kemi diçka të përbashkët. Hiri i të parëve tanë na është i shenjtë, varret ku prehen janë tokë e shenjtë, ndërsa ju po i braktisni pa dhimbje varret e baballarëve tuaj.

Fenë tuaj e ka shkruar një zot i zemëruar me gisht të hekurt në pllaka dhe gur që të mos i harroni. I kuqi nuk kujtohej në to dhe nuk do të mund t’i kuptonte.

Feja jonë është tradita e të parëve tanë, janë ëndrrat e të moçmëve, që ua ka dhënë shpirti i madh dhe janë vizionet e krerëve tanë të paqes. Ajo është shënuar në zemrat e popullit tonë. Të vdekurit tuaj nuk ju duan më juve dhe vendet nga të cilat kanë ardhur, pasi i kanë gjetur varrezat e tyre. Ata po arratisen përtej yjeve, ata tani më gati janë harruar dhe nuk kthehen më. Të vdekuri tanë e ruajnë përgjithmonë kujtimin e botës së bukur që jua ka dhuruar jetën. Ata ende i dashurojnë lumenjtë e dredhur, malet e fuqishme dhe fushat e gjera, ata i shikojnë me dhembshuri të gjallët e vetmuar dhe shpesh u kthehen atyre për t’i ngushëlluar. Dita dhe nata nuk mund të qëndrojnë njëkohësisht. I kuqi ikte gjithmonë kur afrohej i bardhi, siç ikin mjegullat në një shpat mali nga dielli i agimit.

Sido që të jetë, propozimi juaj duket i drejtë dhe mendoj se populli im do ta pranojë atë dhe do të tërhiqet në rezervatin që na ofroni. Aty do të jetojmë në paqen tonë. Fjalët e kreut të madh të bardhë tingëllojnë si zëri i natyrës. Ai po na shtyn nga një natë e errët, e cila po na mbështjell si një mjegull e dendur, që po shtrihet nga liqeni i mesnatës në tokë. Nuk ka ndonjë rëndësi se ku po i kalojmë ditët që na kanë ngelur. Edhe ashtu, ato nuk janë shumë.

Nata e indianit po nxihet. Asnjë yll i ndritur nuk po lind në horizont. Era po fryn ankueshëm me një zë të zymtë. Duket sikur të kuqin po e ndjek fati i hidhur i popullit të tij dhe ngado që të drejtohet do ta ndiejë hapin e ashpër të përndjekësit të tij si drenusha e plagosur kur i ndien hapat e gjahtarit që po afrohet dhe i dorëzohet taksiratit të saj. Edhe disa hëna, edhe disa dimra, dhe askush nuk do të ngelë nga këto turma që njëherë e banonin këtë tokë të gjerë, apo këto radhë tani të shndërruara në dritë që po enden nëpër malet e vetmuara, për të qarë në varrezat e një populli që dikur ishte kaq i fuqishëm dhe shpresëplotë, sikur ju tani.

Por përse duhet të vajtojmë? Përse duhet të shfryejmë për fatin e një populli? Një fis përbëhet nga njerëz të vetëm dhe si tërësi ai prapë nuk është më tepër se çdonjëri. Njerëzit shkojnë dhe vijnë si dallgët e detit. Një lot, një «Tamanawus», një vajtim dhe zhduken përgjithmonë nga shikimi ynë plot mall. Madje edhe i bardhi, të cilin e ka ndjekur zoti i tij dhe me të cilin ai ka folur si me një mik, e ndan këtë fat të të gjithëve. Ndoshta, megjithatë, jemi vëllezër. Do ta shohim.

Ne do ta peshojmë propozimin tuaj dhe do të ju kthejmë xhevap sesi kemi vendosur. Por, nëse e pranojmë atë, po e vë që sot këtë kusht: që të mos na pengojë kush, që me dëshirën tonë dhe pa na shqetësuar t’i vizitojmë varret e të parëve dhe miqve tanë. Për popullin tim është e shenjtë çdo pjesë e këtij vendi. Çdo kodër, çdo fushë, çdo rrafsh, çdo pyll bëhet i shenjtë nga kujtimi i vyer, apo nga një përjetim i pikëlluar i fisit tim.

Madje edhe shkëmbijtë të cilët shtrihen heshtur në bekimin e diellit përgjatë bregut të qetë, solemnisht dhe denjësisht, vetë ata dridhen nga kujtimi i së kaluarës, i cili ndërthuret me fatin e popullit tim, e edhe pluhuri nën këmbët tuaja i do më shumë hapat tanë se tuajt, sepse ai është hiri i të parëve tanë dhe këmbët tona të zbathura e ndiejnë prekjen e tij të butë, sepse toka është e mbushur me jetën e të afërmve tanë.

Luftëtarëve të patundur, nënave të dashura dhe vashave të ndershme, fëmijëve të vegjël, të cilët kanë jetuar njëherë këtu dhe ishin të lumtur, u janë harruar emrat, por ata i dashurojnë ende këto vise të vetmuara, ngjyrat e forta perëndimore të të cilave bëhen gri si hija nga shikimi i shpirtërave të errët. Kur të jetë zhdukur edhe i kuqi i fundit nga faqja e dheut dhe kujtimi i të bardhit të jetë shndërruar në legjendë, atëherë këto vise do të jenë të stërmbushura nga të vdekurit e padukshëm të fisit tim, dhe kur nipërit tuaj të besojnë se jashtë në fushë, në dyqane, në rrugë ose në qetësinë e pyllit janë vetëm, nuk do të jenë vetëm për vetëm. Natën, kur rrugët në qytetet tuaja janë të qeta dhe ju duken të braktisura, në të vërtetë atëherë ato gumëzhijnë nga ata që njëherë jetonin në këtë vend dhe që e duan atë akoma. I bardhi nuk do të jetë në asnjë momet i vetëm.

Uroj që ai të veprojë drejt dhe të jetë i mirë me popullin tim, sepse edhe të vdekurit kanë pushtet.

(Marrë nga libri i Martin Kaufhold «Die grossen Reden der Weltgeschichte». Përktheu nga gjermanishtja: Kujtim Shabani)