Fëllanzat dhe piskamat e mbytuna të nji dhimbjeje të madhe

Tregimi «Fëllanzat» i Gazmend Bërlajollit na e kujton edhe obligimin tonë si shoqni me i përcjellë tutje tregimet e grave të përdhunume e me mësue prej dhimbes së tyne; me mësue që s’ka kurrgja të lavdishme në luftë; dhe me mësue qysh me e ndërtue nji të ardhme në të cilën vuejtja e viktimave të përdhunimit asht me randësi me u kuptue, e jo marre që duhet me u mshefë.

Foto: Shutterstock



Kujtoj plagët. Ndiej plagët. A me u gjuejtë, a mos me u gjuejtë? Mandej ndiej zanin e nanës, e kujtoj dhimbjet prap. Me rrnue a mos me rrnue? Në tregimin «Fëllanzat» të Gazmend Bërlajollit kjo nuk asht nji lojë me fjalë, por nji pyetje buzë bunarit të shtëpisë që me vite të tana mbas luftës ka definue jetën e nji grueje të përdhunume gjatë saj. Disa u gjuejtën. E disa rrnuen për me tregue. Po, disa u gjuejtën. Dhe na duhemi me e ba pyetjen si shoqni se sa jemi përgjegjës për dhimbjen e vuejtjen e këtyne grave për këta tetëmdhetë vjet mbas lufte? Dhe çka mundemi me ba me ua lehtësue dhimbjen? Tregimi i Bërlajollit na e kujton edhe obligimin tonë si shoqni me i përcjellë tutje tregimet e tyne e me mësue prej dhimbes së tyne; me mësue që s’ka kurrgja të lavdishme në luftë; dhe me mësue qysh me e ndërtue nji të ardhme në të cilën vuejtja e viktimave të përdhunimit asht me randësi me u kuptue, e jo marre që duhet me u mshefë. Asht krim sistematik që u ba mbi gratë e këtij vendi, e në disa raste edhe mbi burrat, e jo faj i tyne. Asht krim lufte, deri tani në masë të madhe i pandëshkuem. Jo faj i grave. Asnjiherë nuk asht faj i grave apo edhe burrave, apo edhe fëmijëve që ishin viktima të këtij krimi. Përdhunimi asht instrument sistematik që përdoret në lufta kundër popullatës civile, dhe në shumicën e rasteve viktimë asht grueja. Në të gjitha luftat, asht krim lufte. Jo faj i grave. Jo faj i grave. Jo marre e grave. Jo.

Narrativa e luftës së fundit në Kosovës asht përplot me heroj (kryesisht burra) dhe me përmendore guri që na bajnë hije lavdie mbi jetën tonë të përditshme. Jetë e traumatizume. Por e heshtun. Traumë e heshtun. Traumë e mshefun deri në asht, mos me randue lavdinë e përmendoreve burrnore dhe jehonën e shpresës së integrimeve evropiane e euroatlantike e ku di çka tjetër. Viktimizim i dyfisht i ngjyrosun politikisht.

Kemi ndie fjalime e fjalë politikanësh që me krejt mosdijen e mundshme iu gjuejtën ndër vite vuejtjes së grave të përdhunueme dhe, ma zi se me heshtë, i ofenduen me lloj-lloj idesh. Njana dhimbjen e tyne e quejti «kontribut» të luftës për çlirim, e tjetra u tut mos po rritet numri i grave të përdhunueme nëse miratohet ligji për «kompensim financiar». Dhe gjatë krejt kësaj tragjedie, gratë e përdhunume ishin tue jetue mu në mes të nji shoqnie që nuk i ndiu zanat e izoluem të reagimit kundër këtij sulmi mbi ndërgjegjen njerëzore. Disa kërkuen edhe vaginat me ua inspektue si dëshmi që kishin me meritue këtë lloj ndihme sociale. Prap, aty-këtu disa zana të izoluem që dashtën me u çmendë dhe nji shoqni e tanë në heshtje. Disa të tjera, me në krye ish-presidenten e vendit, patën idenë brilante të financueme prej ambasadatve plot bereqet të vendeve të hueja, dhe xhiruen nji videoklip me personazhe të përzgjedhuna crème de la crème ku ma shum se gjithçka reklamohej imazhi i vetvetes si njeri me vlerë, tue u asociue me «dhembshuninë për fatkeqësinë» e tjetërkujt. Ose, un nuk e kuptova.

Në narrativën tonë, që ka të bajë me luftën dhe lavdinë e saj, Kanuni ka randue e vazhdon me randue me krejt peshën e shekujve mbi plagën e grave të përdhunueme në luftë. E ne si shoqni dështuem me folë për këtë, sepse me folë për këtë duheshte me u vu në pikëpyetje shum gjana tjera. Duheshte me kuptue. Me dashtë me kuptue. Duheshte me vu në pikëpytje krejt lavdinë burrnore të luftës e mbasluftës po e po, por edhe me u dhanë fund përmendoreve e krenarisë së trimave, e me i dhanë fund legjitimitetit trimnor që vazhdon me «krijue» nji të ardhme në oda burrash, aty ku qëndiset edhe përgjegjësia e grues me e ruejtë nerën e nji kombi. Aty ku vazhdon robnimi i grave, bashkë me kujtesën e torturave të jetueme.

Jo para shum kohësh, nji pseudogazetar na u krekos me nji shkrim ku piskama e lotit të tij, e theksueme në titull, për gratë e përdhunueme në luftë, jehonte fort kuresthjen e tij të madhe që ia kishte ushqye motivimin me i takue disa gra të përdhunueme gjatë luftës, për me e dijtë «qysh duken këto gra» që «sakrifikuen» veten e u thanë burrave «ikni dhe shpëtoni». Ideja mbi imazhin «heroik» të tyne si nji nuse që s’asht ma nuse e nuk i ka ma buzët e njoma, që sakrifikon veten, na vjen në rrëfimin e gazetarit si përthekim i mrekullueshëm i botëkuptimit të kësaj shoqnie, që vjen si mosdije që e sheh edhe edhe randimin e plagëtve të luftës mbi gruen veç si imazh nusërie që asht «damtue». Por, nuk asht mosdija sa asht paaftësia me e kapërcye kompleksin e mosdijes dhe me dashtë me mësue tue e ndie të vërtetën, të vërtetën e tyne, e jo tue gjykue mbi to gati me romantizëm, botëkuptimet morale të «urtësive» kanunore mbi rolin «fisnik» të grues për me e mbrojtë nerën e shpisë, nerën e burrit, të kombit. A e dini more sa randë peshon kombi kur ta gjuejn mbi supe? Dhe në anën tjetër, shkrimi i tij ishte edhe pasqyrim i mirë i ndjekjes së trendit për me u marrë me luftën ashtu qysh e lejojnë donatorët ndërkombëtarë, edhe kur nuk e kuptojnë. Pa ba pytje. Ku grueja e përdhunueme në luftë bahet e mbijetume e dhunës seksuale në konklift. Dhe kurrkush nuk ban pyetje. Zilja po bie. Dhe përnjiherë të gjitha ngritën gishtin nalt me dhanë nji përgjigje. Pyetjet as në shtëpi nuk i mori kurrkush me vete. Dhe ata që po paguejnë këtë zgjim ndërgjegjeje me fonde të pasuna, as ata vetë nuk erdhën me pyetje. Në koferat e tyne me pare kanë sjell përgjigje. Konklift; jo luftë. Të mbijetueme; jo të përdhunume. Konklift; jo luftë. Të mbijetume; jo viktima të përdhunimit. Konklift; jo luftë. Harrone luftën! Konflikt. Të mbijetume. Jo luftë.

«…dil pre ujit / o mos dalsh kurrë, / dil prej ujit / o mos dalsh kurrë,/ fëllanzo o fëllanzo / fëllanzo o fëllanzo…»

Dhe mungesa e pyetjeve sot e tetëmbëdhetë vjet asht nji plagë e re që randon traumat e luftës, veçanërisht traumat e grave të përdhunueme në luftë. Dhe ky randim ka me peshue në të ardhmen me trauma të reja. Sa ma pak që kuptohet lufta sot, aq ma shum trauma do të trashëgohen nesër. Brezni pas breznie, gjeneratat që vijnë do të preken po nga kjo luftë nëse ne nuk flasim për luftën sot, dhe kur them të flasim, e mendoj mundësisht jashtë gjuhës politike. Them të flasim në njanën anë prej perspektivës të viktimës e të dokumentojnë të vërtetat e tyne dhe në tjetrën anë përmes pyetjeve nëse duem me i kuptue dhimbjet.

Sot për sot, narrativa e luftës së fundit në Kosovë asht përplot trima të lavdishëm, interpretime morale për herozimat e njanës anë dhe krimet e tjetrës, ndërsa viktimat numrohen veç si shifra, për to shtyhet politika në foltore e fushata zgjedhore, tue mos kursye as librat e leximit për fëmijë qysh i konvenon politikës, me i verbue gjeneratat e ardhshme me përralla. Nji verbim që ka me u pague me traumatizim të fëmijëve të lindun mbas luftës, e edhe atyne që nuk kanë lindë hala. Se kur krejt kuptimi mbi drejtësinë e krimin shndërrohet në garë shifrash përmes nji retorike populiste ku nuk i intereson kurrkujt e vërteta, por pranohet pa u kuptue ngjyrosja emocionale që viktimën e quen heroinë, nuk asht e çuditshme që viktimizimi i grues e përdhunimi i saj, madje edhe vrasja e fëmijëve në luftë, përfundojnë si «sakrificë heroike», për me e mbushë nji boshllëk në korrektësinë politike, por kurrgja ma shum. Qysh kanë me gjetë kuptim gjeneratat që vijnë për dhimbjen e trashëgume, në nji përmendore ku përthekohet krejt nevoja e sotme shoqnore me «rahatue» gruen si heroinë, e që i dedikohet Nanës Terezë po aq sa Shote Galicës e Filane Fistekut, grues së përdhunueme në luftë, tue iu gjuejtë si hi syve nji populli që gruen e sheh edhe si viktimë e edhe si heroinë me fytyrë anomine?

Dallimet gjinore në narrativën e luftës reflektojnë botëkuptimet në të cilat asht e cungueme kjo shoqni në të gjitha aspektet e jetës. Çka e ban nji burrë hero e nji grue heroinë në narrativën e mbasluftës janë dy botë që nuk flasin me njana-tjetrën, sepse nuk kërkohet me u kuptue kurrgja ma shum sesa që përkthehet në kangë me xhamadana vija-vija. Në kangë ku burri ka emën e fytyrë, e grueja asht mish që mban muret e legjendave.

Në tregimin «Fëllanzat» të Bërlajollit rrëxohen muret. Në këtë tregim nuk ka shifra. Ka dhimbje që ndjehet deri në asht. Por shifra nuk ka. S’ka politikë. S’ka gjykim. E kam lexue disa herë tregimin e Bërlajollit. E kam lexue prap pasi e kisha lexue disa herë. Kisha ndie edhe ma herët, nga goja e tyne vetë, rrëfime të grave të përdhunueme në luftë. Deri në detajet ma të imëta. Dhe secilës prej tyne, sot, tue lexue tregimin «Fëllanzat» të Bërlajollit, ua ndiej zanin sërish. Za që vjen herë i imët e i dridhun, herë ma i fortë e i mllefosun, herë tue u zhdukë në përpimje të pështymës, herë tue u ngulfatë në frymën e vet. Ky tregim asht nji za që nxjerr prej humnerës të bunarëve ku kanë vegue ndër vjet tash lotët e kushedi sa grave të përdhunueme gjatë luftës, piskamat e mbytuna të nji dhimbjeje të madhe të nji populli të tanë. Sepse, dhimbja e tyne asht plagë e madhe që mban si barrë mbi vete shekuj të tanë të nji kulture që hisen e ruejtjes së nerës të kombit ua ngarkoi grave.

Sa isha tue lexue tregimin, i cili asht i shkruem me nji ndjeshmëni të skajshme të vuejtjes njerëzore në njanën anë, por edhe me nji ndjeshmëni të hollë të përgjegjësisë me krijue nji tregim që nën rreshta të dhimbjes mshef nji shpresë për njeriun e mbytun, tue e dijtë që kjo shpresë ka me ndërtue të ardhmen, u zhdukën vjetët e kalume dhe koha u ndal për mue aty ku njeriu pështyu gjakun prej gojës për me u ba njeri që fal, sepse nuk harron. Ky tregim asht përmendorja që i mungon shoqnisë tonë për me e kuptue të kaluemen e errët që me e krijue nji të ardhme ma të ndritshme.

Ky tregim asht edhe nji dëshmi për randësinë e letërsisë me i dhanë formë të kaluemes sonë. Tue e kapë rrëfim pas rrëfimi jetën e njerëzve, e tue iu ba shpi vuejtjes së tyne, sepse nji ditë ka me ardhë nji fëmijë e ka me thanë: un po due me kuptue. Un kam nevojë me kuptue.

Ky tregim ka me krijue nji të ardhme që don me kuptue, e që veç tue kuptue mbledh forcat e veta me u ba nji shoqni që kapërcen dhimbjen, tue u përqafue rreth lotit që sot mbytet i vetëm në nji bunar diku. Se loti në tregimin e Bërlajollit nuk asht veç dhimbja individuale, asht piskama e ngulfatun e nji populli që shpërthen si vullkan çlirimi. Asht piskama e nji burri që thotë «nuk po muj bre nanë» e asht piskama e nji nane që ia pret lotin e ia ngjesh me të vetin, që sfidon peshën e roleve gjinore tue i dhanë peshë të dhimbjes së barabartë dhe thyen heshtjen pa e folë fjalën, tue e dijtë qysh e di ma së miri veç nji nanë ku dhemb e ku thehet burrnia. Tue e ditë që dhimbje në vete asht edhe ajo. Por duhet me u thye për me u lehtësue. E duhet me u kuptue për me u thye. E duhet me u gjykue për me u kuptue. E duhet me u nxjerr prej mbrojtjes të Kanunit për me u gjykue.

Por tregimi i Bërlajollit nuk romantizon tragjedinë me heroizma. Aj nuk na e mshef dhunën që provuen shum gra të përdhunueme mbas luftës prej burrave të tyne e prej shoqnisë që i mbuloi me marren e trashëgueme prej legjendave të mureve të Rozafës. Ndërto ditën, rrëxohu natën. U kërkue nji trup grueje me e mbajtë nji mur kështjelle. Dhe në fund legjenda as të murosun nuk e shkuli gruen prej obligimit të saj, dhe ia la nji gji jashtë me i dhanë tamël nji populli. Nji dorë me e përkundë trimin e ardhshëm që kishte me iu dashtë atdheut. Kështu u muros edhe grueja e përdhunueme në luftë. Nji grue mbi të cilën u ngritën kështjellat e lavdishme të trimnive të luftës, të cilat për me qëndrue u deshtën me ia heshtë dhimbjen nën peshat e gurit të mermertë ku lakojnë kurrizin polikanët në përpjekje me u ba të nderuem vetë në ngritje e sipër, tue «nerue» të ramit.

Bërlajolli then këtë mur dhe me tregimin e tij sjell ma shum se një rrëfim plagësh. Aj na sjell perspektivat e dhimbjeve që në fund bashkohen të gjitha në nji piskamë. Piskamën e thellë të nji jete të bame nën hije të nji kohe që u deh me kangë lavdie, por që sot i thërret e bashkueme e ma e fuqishme së kurrë ndërgjegjes njerëzore për nji zgjim që vuen me e kuptue piskamën e vuejtjes njerëzore të dalun prej luftave, si testament të paqes.

Paqja mundet me u ndërtue vetëm mbi të vërtetën, e e vërteta nuk mundet me u zgjedhë prej politikanëve. Por mundet dhe duhet me u ba subjekt i trajtuem me përgjegjësi të madhe prej shkrimtarëve. Ky tregim sjell nji të vërtetë të rrëfyeme prej shum dhimbjesh të njerëzve që të vërtetën e kanë të shkrueme me plagë. Ky tregim asht dëshmi e nji letërsie shqip që krijon nji të ardhme tue i dhanë kuptim kësaj plage edhe për gjenerata të tana që do të vijnë. Ky tregim asht nji shpëtim, që ka me e kërkue në të ardhmen nji mendje e humbun në plagët historike të këtij populli.