Fati i njeriut

Në 100-vjetorin e lindjes (10 shkurt 1917 - 14 gusht 1983): Vepra e Musine Kokalarit do t’ju flasë breznive, të gjithë atyre që kanë luftuar e do të luftojnë në të ardhmen për ta ribërë Shqipërinë. Jeta ka nevojë për karaktere të papërsëritshme, që ta shtyjnë kombin drejt përparimit. E derisa në gjirin e tij, në altarin kombëtar janë djegur aq e aq pishtarë të ndritur si jeta e qelibartë e kësaj martireje të demokracisë e të lirisë së mendimit të thellë intelektual do të na mbetet përherë shpresa, që nuk do të humbasim.

«Të varfrit dalin jashtë, qëndrojnë, s’dinë nga t’ia mbajnë dhe ata lëvizin. S’kanë dru, s’kanë bukë të hanë, s’ka njeri të mendohet për ta. U mësuan edhe pa ato. Të varfrit qajnë se janë zveshur, fëmijët qajnë se s’kanë bukë, jetimët qajnë s’e s’kanë nënë dhe të gjithë vrapojnë»: Nga një shkrim i Musine Kokalarit. Në fotografi ajo shihet para gjyqit komunist në Tiranë.



Fati yt u përcaktua. Më 23 janar 1946 arrestim. Më 2 qershor 1946 filloi procesi gjyqësor. Në dëshminë e penalitetit thuhet: «Me vendimin nr. 5 datë 2 korrik 1946 të gjykatës së lartë ushtarake është dënuar si sabotatore e pushtetit e armike e popullit me 20 vjet burgim e konfiskim të pasurisë!» Shkrimtare e shquar e letrave shqipe, njohëse e katër gjuhëve të huaja, pas 16 vjet burgimi u internove përjetësisht në Rrëshen, në kushte të vajtueshme banimi e provokuar nga Sigurimi, e survejuar edhe në banesë nga një paralitik.

Nuk të dhanë as mundësinë të vdisje në spitalin onkologjik. «Unë kuptova një gjë», shkruaje ti, «për mua jo vetëm që nuk interesohen, por kanë qejf të më zvarrisin. Nuk të dhanë as mundësinë të vdisje në spitalin onkologjik. Unë kuptova një gjë», shkruaje ti, «për mua jo vetëm që nuk interesohen, por kanë qejf të më zvarrisin. Dhe vetë kontrollet e këtyre muajve, s’kanë qenë tjetër veçse fjalë të kota. Sipas rregullave, unë duhej të isha e operuar këtu e gjashtë muaj më parë».

Muzë ishe ti
Njeriu mund të jetë i lirë
Edhe pse i burgosur
Njeriu mund të jetë i burgosur
edhe pse është lënë i lirë.

Ky është mësimi im nga jeta e Musine Kokalarit, shkrimtare e shquar e letrave shqipe, e burgosur dhe e rroposur për së gjalli dhe më e gjallë se shumë të gjallë për së vdekuri. Sot, çdo lexues i Bibliotekës Kombëtare, mund t’i gjejë në skedar librat e Musinesë. Librat patën fat më tepër se autorja. Ato, sidoqoftë, u çliruan nga burgu dhe dolën në dritën e diellit.

Kur i pashë për herë të parë skedat e reja me titujt «Siç më thotë nënua plakë», «Rreth vatrës», «Sa u tund jeta» m’u kujtuan lotët që i binin Musinesë mbi fytyrën fëminore të mbesës së saj të vogël dy vjeçare në prag të arrestimit. Mbesa jetime e vëllezërve të vrarë pafajësisht, i ruan edhe sot në kujtesë pikat e lotit si pikat e shiut – vajtim i thellë gjergjelezian i motrës shqiptare. Mirësepovjen midis nesh, grua fisnike, që t’u desh të përjetoje ferrin mbi tokë. Le të prehet shpirti yt i bukur. Le të gëzohet zemra e copëtuar. Nuk mund të të shkonte e humbur krijimtaria e shkruar me pasion e përkushtim. Shumë shpejt ajo do ta zërë vendin që i përket në vizionin e kombit që po rilind.

Jeta jote, pasqyrë e virtytit, pasqyrë e krenarisë. Sytë e tu më shohin me dhembje e trishtim nga fotografia e shoqeve të tua maturante, botuar në gazetën «Shtypi», më 2 korrik 1937. Njëzetvjeçarja ime, ti shkruaje atë verë në breg të detit bashkë me shoqen tënde të letrave Kolombja (Selfixhe Ciu). Shkruanit në dhoma të ndryshme e vraponit t’ia jepnit gazetarit K. Berisha për rubrikën «Frymëzime». Në prozat e tua të shkurtra, hodhe thuajse gjithë idetë e veprave të ardhshme: tregime, përralla, novela, romane… Njëzetvjeçarja mendjendritur, kërkoje me këmbëngulje të vërtetën e jetës, për ta bërë thelbin artistik të jetës sate. Që në skicat e hershme del fare qartë intuita krijuese, spontaniteti, humanizmi për njeriun e thjeshtë të shoqërisë shqiptare, që kërkon të çlirohet nga prangat shekullore të mjerimit e të varfërisë. Shpirti yt ka dhembjet më të mëdha njerëzore, ai kullonte gjak ndërsa shkruante me forcën migjeniane skicën «Në gji të nënës», me pseudonimin Muza. Dhe Muzë ishe ti, e bukura, fisnikja, më e talentuara e vajzave të brezit tënd. Më duhet të të kërkoj të falur, që askush s’mundi të bëjë sadopak për ty, një ndër mijërat e fajtoreve pa faj. Apo për të vetmin faj, intelektin e rrallë, nga e vështroje botën me sytë e tu të mençur.

Skicat e ciklit «Këngë varfërie» janë thuajse një profeci. Në njërën prej tyre «Lëvizje», më 25 shtator 1937, ti shkruan: «Të varfrit dalin jashtë, qëndrojnë, s’dinë nga t’ia mbajnë dhe ata lëvizin. S’kanë dru, s’kanë bukë të hanë, s’ka njeri të mendohet për ta. U mësuan edhe pa ato. Të varfrit qajnë se janë zveshur, fëmijët qajnë se s’kanë bukë, jetimët qajnë s’e s’kanë nënë dhe të gjithë vrapojnë».

«Vizitova anë e mbanë. Vura re kudo. Pashë të ligun, që quhet i mirë, pashë gënjeshtarin, që kishte të drejtë, pashë katilin, që nuk i skuqej faqja. Qesha se ky ishte brumi i shoqërisë, thelbi i njerëzisë».

«Hodha hapat e para, një grusht ma dhanë. E mbajta përpara një përde e zezë më doli në sy, duhej forcë që të çdukej. E ktheva majtas, një sy tallës më drejtohej e kthej djathtas një vajtim i thellë dëgjohej. Unë hesht, habitem. Pyes ku jam në jetë më përgjigjen. Jam i varfër… më mirë. S’kam njeri shoh më vonë. Më shtypin… Ktheju grushtin. Të luftoj, po po. Atëherë kuptova ku ndodhesha dhe ç’ishte jeta. Luftë!».

Burim, internim

Mendjekthjellta Musine, pagove haraçin e talentit tënd të rrallë. Ndryshe nuk mund të kuptohej ajo hakmarrje e zezë, cinike, çnjerëzore, ai persekutim afro 40 vjeçar. Burgim, internim, izolim, survejim i plotë. Punëtore llaçi në NN, vetëm e vetëm që të mos shkruaje më, që truri yt të mpihej, që dora jote të thahej, që jeta jote të tretej në vetminë oshënare. «Ka 38 vjet, që kam harruar ç’domethënë familje» u shkruaje të afërmve.

Fati yt u përcaktua. Më 23 janar 1946 arrestim. Më 2 qershor 1946 filloi procesi gjyqësor. Në dëshminë e penalitetit thuhet: «Me vendimin nr. 5 datë 2 korrik 1946 të gjykatës së lartë ushtarake është dënuar si sabotatore e pushtetit e armike e popullit me 20 vjet burgim e konfiskim të pasurisë!» Shkrimtare e shquar e letrave shqipe, njohëse e katër gjuhëve të huaja, pas 16 vjet burgimi u internove përjetësisht në Rrëshen, në kushte të vajtueshme banimi e provokuar nga Sigurimi, e survejuar edhe në banesë nga një paralitik.

Nuk të dhanë as mundësinë të vdisje në spitalin onkologjik. «Unë kuptova një gjë», shkruaje ti, «për mua jo vetëm që nuk interesohen, por kanë qejf të më zvarrisin. Dhe vetë kontrollet e këtyre muajve, s’kanë qenë tjetër veçse fjalë të kota. Sipas rregullave, unë duhej të isha e operuar këtu e gjashtë muaj më parë. Ç’do të ngjasë». Të ngritën nga shtrati i vdekjes në javën e fundit të jetës dhe të nisën të vdesësh e harruar, pa pasur mundësi edhe një gotë ujë nga të afërmit e dashamirët.

Kush e dha atë urdhër mizor? Brezat që do të vijnë nuk do ta kuptojnë dot kurrë këtë inkuizicion. Ata do ta lexojnë shpirtin tënd të bukur dritëdhënës në librat e tu, botuar nga «Mesagjeritë shqiptare» siç janë tregimet e vëllimit «Siç më thotë nënua plakë». Gëzimi, hidhërimi, smira, ngushtësia shpirtërore dhe hapësirat intelektuale, një botë gjithë kundërshti, një botë autentike shqiptare, në të cilën lind dhe vdes njeriu aq universal dhe aq i veçantë si në atë qytet të gurtë, të përshkruar me aq mjeshtri e fluiditet, me një gjuhë të saktë e plastike, që e përcakton edhe stilin tënd. Shkrimtare e pasionuar e fjalës së bukur e të veçantë shqipe. Libri, ku spikat me qartësi vizuele psikologjia e një kombi dhe e shtresave të tëra shoqërore «Kulloi odaja» është një perlë e penës sate. Kjo ndjehet edhe në dy librat tjerë… «Sa u tund jeta» dhe «Rreth vatrës», libër me përralla të përpunuara për fëmijë. Netët, që kalojnë fëmijët «Rreth vatrës», simbolit të atdheut e familjes, ku të gjithë shqiptarët, më parë se në çdo shkollë, e çdo universitet, marrin nocionet e të mirës dhe të keqes, e të bukurës dhe të shëmtuarës, e ushtrimit të mendjes (gjë e gjëzat) dhe gjithçkaje që trashëgohet aq natyrshëm me aq dashuri e mirëkuptim nga një brez te tjetri. Rreth asaj vatre, që i ka mëkuar kurdoherë shqiptarit dashuri për prindër e atdhe. (Do të vijë një ditë që edhe ata që iu larguan vatrës, sepse deshën t’ia u përdhosin e t’ia u ftohin «derbederët» do të kthehen aty t’i puthin me mall edhe gurët e sokakëve të të parëve të tyre). Ky është mësimi i dytë, që nxjerr kur e lexon veprën dhe jetën tënde, Musine!

Për afro gjysmë shekulli krijimtaria t’u burgos, t’u shkel me këmbë, t’u injorua. (Për çudi edhe sot në shtypin letrar, gazeta «Drita», kryeredaktori, zoti Bardhyl Londo i quan «të dobëta» dhe pa nivel artistik). E megjithatë jam e bindur që brezat e ardhshëm, të pastër e të kthjellët, të çliruar nga deliret e madhështisë, kur ta lexojnë veprën tënde dhe veçanërisht jetën tënde do të pyesin me habi: ç’krim paskësh bërë ajo grua e brishtë? E sigurisht do të këlthasin, si është e mundur të mos gjendej një alternativë tjetër për Musine Kokalarin? Ajo ishte e apasionuar e folklorit, dinte aq gjuhë të huaja, a nuk do të kish përkthyer aq e aq vepra me vlerë? A nuk do kishte shkruar edhe shumë libra të tjerë me stilin origjinal, ku tragjikja dhe komikja, e mira dhe e keqja, e bukura dhe e shëmtuara, mizorja dhe fisnikja, të ngërthyera aq mjeshtërisht, do ta vinin shkrimtaren në rreshtat e para?

Musine Kokalari kishte vizionin e saj për zhvillimin e historisë dhe të kombit shqiptar. Qysh në fëmini u edukua dhe u ushqye me dashurinë e madhe për Shqipërinë e trojet e lëna jashtë saj. Vëllai i saj i madh, Muntazi, në emër të shoqërisë «Djelmëria» të Stambollit pat hapur shkollën fillore shqipe «Kosova» në lagjen «Ejup» të kolonisë shqiptare në Stamboll. Vëllai më i vogël dr. Hamit Kokalari botoi në vitin 1943 librin «Kosova djep i shqiptarizmit». Jehona e botimit të këtij libri u ndie kudo që jetonin shqiptarët e u ribotua edhe në Amerikë, Itali, Belgjikë. Vetëm në Shqipërinë e diktaturës, me vendim të gjykatës së Tiranës (27 mars 1948) iu ndalua qarkullimi. Musineja, aq e apasionuar pas fjalës së bukur shqipe, mbajti kështu mbi supe tragjedinë e përhershme të njerëzve me karakter të papërkulur.

Vajzë e patriotit dhe juristit të shquar Reshat Kokalarit, kthehet në Shqipëri nga Turqia në moshën trevjeçare, për t’ju nënshtruar destinos së intelektualëve, që deshën ta bënin Shqipërinë pas Kongresit të Lushnjës.

Motër e vëllezërve demokratë të njohur në revolucionin e 1924, që përsëri nuk u largua nga atdheu, për t’i shërbyer atij ndershmërisht me forcat shpirtërore dhe intelektuale.

Diplomantja e Universitetit të Romës e degës së letërsisë më titullin «Doktoreshë në letërsi» nëpërmjet temës: «Literatura albanese – Naim Frashëri» që në vitin 1941 nuk e pranon vendin në katedrën e atij Universiteti, sepse ka bindje, që vetëm si shkrimtare mund t’i shërbejë atdheut. Musineja kthehet në atdhe dhe shkruan librat e saj të njohur, një enciklopedi e jetës së gruas gjirokastrite, veçanërisht te libri «Sa u tund jeta», të cilin e cilëson në pasthënie si «pasqyrë e një bote të perënduar, shtegu i kapërximit nga vajzëria në mes të këngëve, në nusëri për ta hedhur gruan prapë në vargonjtë e rëndë të robërisë dhe fanatizmit».

«Mjaft, mos mejto tepër!»

Shpirti i ndjeshëm i kësaj intelektualeje të shquar ka kërkuar gjithnjë lirinë. Që në skicat e para «Pas xhamave të dritares» këlthet për fatin e vajzës shqiptare: «Vallë ku ndodhet? Me kë rron? Shtëpi apo burg? Prindër apo gjindarmë? Gdhihet dita, ngryset, ajo po atë punë bën. Gjithmonë prapa xhamave. Atje duhet të varroset gjersa një ditë të jepët nmë duart e një njeriu të panjohur, që ajo do t’i falë bukurinë, dashurinë e ruajtur kaq vjet me radhë».

«Mjaft, mos mejto tepër! Hidhi hapat si i hedhin të tjerët! Vazhdo rrugën e drejtë në do kënaqësinë tënde dhe urrejtjen e të tjerëve».

«Mos pyet ç’është jeta, jo më tepër se një ëndërr që shëh natën, me ndryshimin që e para është e gjatë, kurse e dyta e shkurtër».

Kur shoqja e saj Afërdita Asllani i drejtohet më 1943 të bashkëpunojë me revistën «Gruaja shqiptare», Musineja i përgjigjet që ka shumë rezerva për problemin e Kosovës dhe se në pikëpamje është socialdemokrate dhe nuk e pranon diktaturën. Dëshira ime është të shkruaj, të shkruaj e vetëm të shkruaj letërsi artistike. Megjithatë bashkëpunoi. Në numrin e parë të kësaj reviste (korrik 1943) janë dy shkrime të Musinesë. Kryeartikulli në të cilin shkruan:

«Bijtë t’onë janë të zhveshur, le t’i ndihmojmë sa të kemi fuqinë. Bijtë t’onë janë nëpër burgje, mos të kursehemi për ta. Fshatrat tona janë djegur e shkretuar, burra, gra, fëmijë kanë mbetur udhës, le të ndajmë me ta atë që kemi. Me duart tona le të qepim, me kursime t’ona t’u bëjmë ato që u lypen. Të japim aq sa na vjen për dore. Kush më shumë e kush më pak, se janë vëllezërit t’onë. Të punojmë për të nderuar atdhenë, ashtu si e kanë bërë dhe të parët tanë». Në të njëjtin numër është botuar edhe novelëza «Hija e djalit» me pseudonimin Tacita.

Po në vitin 1943 Musineja ka bashkëpunuar me gazetën socialdemokrate «Zëri i lirisë» (6 numra). Pas denoncimit të Marrëveshjes së Mukjes, Musineja nuk pranon vëllavrasjen. Këtë ia thotë edhe shoqes së saj të letrave Kolombias (S. Ciut). «Ti në shpirt je demokrate, ti s’ke asgjë të përbashkët me diktaturën». Shpirti i lirë i krijueses, nuk pajtohet kurrë me terrorin dhe fanatizmin e verbër. Musineja nuk mund ta parashikonte kurrë që do të ishte viktimë dhe martire e diktaturës.

Më 12 nëntor 1944 ia marrin të dy vëllezërit, Veisin dhe Muntazin dhe ia vrasin pa gjyq. Më 15 nëntor e arrestojnë edhe Musinenë, por e lirojnë pas dy javësh për ta qetësuar opinionin e tronditur publik të kryeqytetit për krimet monstruoze dhe varret e përbashkëta në fushatën e çmendur të gjenocidit komunist.

Musineja kërkon shpjegim për këto vrasje terroriste, po asnjeri nuk i përgjigjet. Shpirti i ndjeshëm vritet dhe rebelohet. Vrasjet natën dhe buzëqeshjet ditën ishin të papranueshme për personalitetin e saj. Kështu libraria ku punon Musineja (diku midis Sahatit dhe monumenteve të kulturës) bëhet qendra e intelektualëve të shquar të atyre viteve si A. Pipa, M. Pipa etj. Dikush e fton të hyjë në Lidhjen e Shkrimtarëve, por Musineja kërkon me këmbëngulje pafajësinë e vëllezërve. Shpalljen publike të kësaj pafajësie. Pse të vriten njerëz të pafajshëm pa gjyq? Ngulmon. Athua kjo paskësh qenë një rastësi? Musineja nuk mashtrohet lehtë. Ajo e ka të qartë se kjo nuk është tjetër veçse një pjesë e strategjisë për ta shpërbërë kombin, për ta copëtuar dhe për ta përkulur, për t’ia droguar trurin me dogmën, për ta mumifikuar dhe për t’ia hedhur pluhurin tragjik të ngrirjes dhe të harresës, që pastaj me shpirt të sakatosur ta flakë nëpër eksode dhe në varfërim absolut sa ta shesë gjakun e vet për të ekzistuar.

Musineja ishte më tepër se një intelektuale, e përcakton shoqja e saj e burgut, Drita Kosturi. E qetë dhe këmbëngulëse ajo qëndroi dhe u mbajt me dinjitet gjatë procesit gjyqësor pa avokat mbrojtës. Kërkesa e socialdemokratëve kishte qenë anulimi i zgjedhjeve të 2 dhjetorit si antidemokratike. Aleatët e kaluan në heshtje memorandumin. Kjo i dha shkas diktaturës që ta paraqiste «Bashkimin demokratik» si bllok për përmbysjen e pushtetit, kur ky, në të vërtetë, ishte zëri i demokracisë kundër dhunës. Musineja përsëriste: nuk kam asnjë faj ndaj popullit tim pse nuk e pranoj diktaturën dhe mendimin e lirë e demokracinë për të gjithë.

«Këtu do të kalbesh!»

Një shoqe tjetër e burgut, Sh.T., rrëfen: «Kam qenë me Musinenë kur e riizoluan në burgun e Tiranës (1947-48). Të them të drejtën e kam adhuruar. Fytyra e saj e çiltër m’i kujtonte madonat gjermane. E brishtë, bjonde, e heshtur, e tërhequr, shumë e matur. Kishte pasion të mblidhte folklorin. Është një punë e thjeshtë, thoshte, bëjeni edhe ju. Është punë e bukur dhe paqësore. Përkthente Pirandelon. E quante shkrimtarin e saj më të preferuar. Një ditë u bë kontroll në burg. Dhe vetëm atë ditë e kam ndier zërin e Musinesë, kur iu përgjigj talljes së Mehmet Shehut. <Hë moj ti e apazitës?> <Po>, ia ktheu Musineja. <Unë jam e opozitës.> <Këtu do të kalbesh>, qe përgjigjja e tiranit. <Për këtë s’kam asnjë dyshim>, tha Musineja». Ajo nuk kërkoi asnjëherë falje. Falje të cilën ia kërkonin me këmbëngulje pambarimisht.

«Nuk kam bërë asnjë faj!», ngulmonte. Sa më i madh presioni, aq më thellë Musineja i kërkonte rrënjët e popullit të vet. Këngët, përrallat, legjendat… «Cilindo që vinte në burg», rrëfen Drita Kosturi, Musineja i kërkonte nga një përrallë.

«Dhe më vjen çudi edhe sot, kur e kujtoj sa ishte e lumturuar atë vit, që u krijua Universiteti. Ngazëllente intelektualja e shquar e letrave shqipe.»

Ku janë përrallat e tua Musine? Populli me shpirtin e tij të bukur dhe optimist të jepte shpresë, të jepte jetë. A nuk triumfon gjithnjë në përrallë e bukura, e mira, mbi të zezën, mbi krimin dhe perversitetet?

Përndjekësit nuk e duronin dot qëndresën shpirtërore të Musinesë, e thërrisnin, e merrnin në pyetje, e provokonin, po ajo e qetë nuk u jepte shkas. Dhe kuptohet që ata turfullonin.

Në një shkrim të moshës njëzetvjeçare ajo thuajse klith: «Ja mjerimi! Ja vdekja shpirtërore, vdekje përsëgjalli». Merret me mend që në kalvarin e saj të mundimeve, ajo grua aq delikate dhe e brishtë ka qëndruar, sepse ka qenë e bindur qe mundonjësit e saj kanë qenë të vdekur për së gjalli. Kështu e përballoi trimërisht dhe me fisnikëri restin e jetës së saj.

16 vjet burg dhe deri e fund të jetës internim.

Profesioni punëtore ndërtimi. Pensioni 175 lekë.

Ushqimi – një pjatë supë, gjysmë panine.

Luksi – një kafe dhe respekti për veten dhe ndonjëherë zhgënjimi e ndonjë shënim: «Ndoshta do të ishte më mirë të kisha mbyllur sytë njëherë e përgjithmonë. Kështu merrnin fund edhe vuajtjet megjithë gjendjen tragjike. Kjo do të ishte një zgjidhje shumë e mirë». Po këto çaste dobësie kalonin e jeta rridhte. Musineja pasi hiqte rrobat e dokut të punëtores së llaçit, vishte rrobat më të mira që kishin mbetur, kalonte e vetme mespërmes qytetit, shkonte në bibliotekë, lexonte në një stol në lulishte dhe i rridhte zemra gjak për mjerimin e atyre njerëzve fisnikë, që leproza luftë e klasave i kishte bërë më mjeranë. Nuk ua shihte për të madhe kur, ndonjëherë, shkonte në kinema dhe e gjente veten krejt të boshatisur rreth e rrotull. Lëndohej zemra e asaj gruaje fisnike, që nuk rreshti së mbledhuri përrallat e legjendat e fisit të lashtë arbëror, për t’ua treguar një ditë të gjithëve, se ishin bij të një «Zonje të randë», që burrat e dheut e thërritshin «Nanë!»

Arrita ta njoh Shqipërinë e përmbysur

Në dorëshkrimin e fundit «Përshtypje» (Rrëshen, dhjetor 1972) Musineja shkruan: «Njoha kulturën demokratike. Njoha tragjedinë e përmbysjeve të mëdha revolucionare dhe të gjitha ndryshimet që pasuan nga ky tërmet i pandërprerë për të konsoliduar diktaturën e proletariatit. Njoha një gjyq special dhe 16 vjet burg, shoqërinë e rastit të burgut dhe më pas, përplasjet andej-këndej. Njoha punën e punëtorit me normë individuale dhe punën e krahut me normë kolektive në bujqësi dhe në ndërtim. Njoha vetminë e vetëkërkuar. Njeriu i vënë para të papriturave të hidhura, për të mos ardhur në kundërshtim me vetveten, nuk ka rrugë tjetër veç tërheqjes, <humbjes> në botën e vet të brendshme.

Kujtova me mall njohjen me tërë atë mori grash, vjetët e kaluara bashkë me to. Vetëm pak prej tyre arritën deri në shkallën më të fundit të poshtërsisë. I kam parë ato te marrëdhëniet thjesht njerëzore, jashtë çdo synimi politik, në marrëdhënie fqinjësie të përditshme…

Arrita kështu të njoh Shqipërinë e përmbysur. Po të mos kisha kaluar këtë rrugë sa tragjike aq edhe tronditëse, ndoshta s’do të kisha njohur realitetin e vërtetë. Njëmbëdhjetë vjet pune <të lirë> në ndërtim kanë qenë për mua një zhgënjim, po të krahasohet me superioritetin e organizmit, intensitetin dhe rendimentin më të lartë të punës së detyruar të të burgosurve. Sa i fortë është një brigadier <i lirë> dhe sa abuzime bën! Sa e vërtit punëtorin e shkretë, kur ky merr guximin ta kundërshtojë. Sa lekë ha ai duke mos punuar, sa ditë shkruan, jo për vete, por për atë që e mbron dhe ka leverdi. Ai është një qehaja që vjedh punëtorët dhe shtetin, një tiran i vogël, që ia helmon jetën përditë punëtorit, një nga diktatorët e vegjël të këtij sistemi, që e krijoi. Punëtori është i pandihmuar dhe varet nga një brigadier dhe nga një teknik, që e paguan si dhe sa t’i pëlqejë.

Puna e krahut është e rëndë. S’ka dallim midis punës mendore dhe asaj fizike. Sa e lehtë ta thuash dhe sa e rëndë kur e jeton! Norma është një angazhim në luftën për jetën. Mosha kalon, fuqia pakësohet, norma është ose ajo e para, ose është ngritur dhe punëtori duhet të punojë, të robtohet dhe nevojat e tija mbeten gjithmonë kërkesa legjitime të paplotësuara. Ai që s’ka punë me normë, ta quajë veten të lumtur, se nuk i bie rasti as t’i hanë hakun, as të shohë që s’ka fuqi të punojë. Në socializëm, të paktën në këtë socializëm që kemi kaluar, punëtori i krahut e ka punën më të rëndë, punon me orë të zgjatura dhe kur kthehet në shtëpi, nuk ka fuqi të rrijë në këmbë. Në socializëm thonë se klasa punëtore është në fuqi, por punëtori mbetet gjithmonë në fund, si në dituri ashtu edhe në pagesë…, i mbyllur brenda katër mureve të ndërmarrjeve. Kultura, shtypi punëtor, nuk është një armë që të udhëheqë punëtorët, t’i frymëzojë ata të shprehin mendimet jashtë mureve të ndërmarrjes. Punëtori i krahut vuan për një moskuptim nga intelegjencia e shtëpive të kulturës.

Këtë njoha dhe ky është realiteti. Dhe po të mos kisha kaluar këtë rrugë, unë do ta quaja veten se kisha bërë një punë kush e di sa me rëndësi, po të merresha me letërsi. Talenti dhe kultura duan vërtet studim dhe punë të lodhshme, por ama punëtori i bujqësisë, i minierës, i ndërtimit, bëjnë punën më të rëndë. Ata luftojnë çdo ditë, me kolektivin dhe me vetveten, me lodhjen e me pafuqinë. Bashkë me të gjitha këto, ka edhe një familje për ta mbajtur, ka fëmijë për të rritur… Le ta mbyllim vitin 1972 me këto shënime. Nuk do të harroj kurrë sa padrejtësi bëhen në shpinë të punëtorit, sa mbetet ai i pakulturuar dhe sa pak interesim ka intelegjencia, e cila bën reportazhe, shkruan një roman, por asgjë nuk ndihmon në zgjidhjen e problemeve jetike të tij.»

Krijimtarisë së Musine Kokalarit nuk i mjafton një zë i vetëm në enciklopedinë italiane (edicioni Sonzogno). Vepra e saj u shkrua me pasion rinor (1937-1944). Si një krijimtari e shquar do t’ju flasë breznive, të gjithë atyre që kanë luftuar e do të luftojnë në të ardhmen për ta ribërë Shqipërinë. Jeta ka nevojë për karaktere të papërsëritshme, që ta shtyjnë kombin drejt përparimit. E derisa në gjirin e tij, në altarin kombëtar janë djegur aq e aq pishtarë të ndritur si jeta e qelibartë e kësaj martireje të demokracisë e të lirisë së mendimit të thellë intelektual do të na mbetet përherë shpresa, që nuk do të humbasim.