Dy vjersha të Danilo Kišit për nanën dhe nji ese

«Vetëm nji fjalë thuema për ngushëllim»: dy poezi të Danilo Kišit për nanën, disa shënime mbi motivet e përkthimit dhe njeriun që nga burgu kërkonte një xhemper.

Danilo Kiš.

Dy vjersha për nanën të shkrimtarit Danilo Kiš, shoqënue me nji ese.

Danilo Kiš

Hallashtisja me nanën

Shikimi yt i xhamtë nanë, shpirtin ma trazon,
E rrudhat thehen e mbi qerpikë prehen,
E gurtë, e nemitun, goja jote e mavijosun
E qenia jeme pëshperimat fine të saj digjon.

Edhe nji herë, nanë, o veç edhe nji herë
M’i shprushurit flokët me gishtat e nxehtë,
Me ta nie, njat zjarr të dashunisë tande, nanë,
mjeseve t’akullta… Tue ramun Kambanë,

vetëm nji fjalë thuema për ngushëllim,
dhe mshili sytë e ndezun n’pafundësim
ndjej se mue po m’lypë njaj shikim.
derisa fytyrës së hajthme rrjedh i fundm’ lotim…

Oh, po ata lot janë përpjekë t’pathanmen me e thâ:
Puthjen e lokes që bahet gati për udhë,
Dhe ‘i kshillë para se me t’thanë «Lamtumirë…»
Dashuninë e fisme t’nanës që s’asht ma!

***

N’vjeshtë me u pjekë në nanën

Deri te vorri yt u përvodha, o nanë, nji grimë,
Si thmi i vorfun, që dnesë me ankim…
Tashma  shkoi ‘i mot pa gzim e sëmbim,
pa t’vizitue në njat terrinë.

Nanë…!
Djaljem…!

«… oh, a ke t’ftoftë pa m’thuej djaljem?»
«Lagështia po m’ha – e vjeshta po vjen».
«Vishu trash, loqka jeme shkret,
Të fal, lamtumirë! Shko tash se asht ftoftë sivjet!»

N’fund të fëmijnisë seme, unë për ty andrroj,
Si për njatë çikën me sy t’kaltër, vaj…
E kur qielli yt n’andërr m’vjen,
Për mjeset tua p’ej gzimit qaj.

Krejt t’i fali, si t’birit e ama,
apo djali nanës – qysh loqka ta do –
edhe fatin e munguem, mas t’cilit kam nga,
që me ma dhanë s’dashte pa s’dashte me ma dhâ’ –

me babë pa shej’ e nishan – vorrue nji nanë,
jargavan t’vyshkun t’fëmijnisë – çikirrushen Evë  –
të gjitha këto m’i rrëmbyen – me ka krejt
t’bardhët përrenj– tutë lumejt…

E tana t’i fali dhe për ty andrroj,
Si për njat vashën, me njata bojë qielli sy.
E kur qielli yt n’andërr më vjen
Me lot në sy t’i ndjell agimet ty.

(Shqipnue e kthiellue nga Halil Matoshi
18-19 nandor 2016)

***

Nana, ikona  e fëmijnisë së njerëzimit

(Pse i përktheva këto vargje të Danilo Kiš-it?)

Së pari, sepse kam shkru vetë vargje të ngjashme për nanën, kam evoku fëmininë dhe kërkesat naive e t’panumërta nga korpusi «ma jep këtë edhe atë…»; e sidomos për gajlet e nanës mos i nerth kërci, fëmija, mos ia ha ashtin lagështia…
Si për shembull vargu:
«Nanë me merr në gji, po narth…».
Poezinë time për nanën së pari e ka «zbulue» dramaturgu Jeton Neziraj, i cili në nji mënyrë «e gjykoi» të shndërrohej në njëfarë dhimte me zâ!
«Si atëherë, edhe tash, poezia <Sa let ishte me bajtë nanën mbi supe> vazhdon me m’magjepsë. Ashtë poezi e cila t’i shti t’dridhmet, t’rrënqeth prej trishtimi, t’vnon n’siklet e t’ban me buzë n’vaj. T’ban me u ndi si nji fmijë i vogël që ndien përballë dashninë e nanës, dëshirën me i kumtu sesa shumë e don, me i belbëzu e me i thanë që ke me e kujtu e dashtë gjithmonë, edhe kur ajo s’do t`jetë ma mes t’gjallëve. Kjo ashtë një poezi e jashtëzakonshme t’cilën secili fëmij kish dashtë me ia shkru e kushtu nanës së vet. E meqë, poeti s’shkrunë veç për vehte, por për krejt ne lexuesit, këtë poezi, unë sa herë që e lexoj, m’doket që e kam shkru unë, që ashtë e jemja. Kjo poezi ashtë himn për nanën.
<… E kam shikue beftë
dhe sall sytë i kam lëvizë
sa për t’ma ba me dije se e kam lanë të gjallë
prit’m nanë kam dashtë me i thanë
dhe zani m’ka tradhtue…>».
Ka shkru Jeton Neziraj.

***

Tre motive shtesë i pata kur mora me e përkthye Danilo Kiš-in, qe po due me i rrëfye për lexuesin.
Nëse Gabriel Garcia Marquez thotë se të jetuemit asht krejt çka na kujtohet dhe ashtu siç na kujtohet, atëherë kam ba jetë me të ftoftit brenda saj.
Sapo e mbarova tetëvjeçaren dhe nisa me u ba gati për
gjimnaz, n’vjeshtën e vjetit 1977, kur bleva librat e fletoret, e zateta gjyshën (me të cilën jam rritë) tuj qajtë përmbi tek i palonte let’ dhe i fërkonte librat si të ishin petka t’bardha të cilave duhej heq pluhuni ose siç i fërkohet balli nji thmie me zjarrmi. Kur e pyta se pse po qante, gjyshja m’tha: – «Je i ri e tutna ngrihesh s’ftofti, prandej merre loken n’gjimnaz e ta dhez koftorin!» Jam shtangë, qysh m’shtangë edhe sot kur kam ba 55 vjet, nga kjo gajle e gatishmëni e saj «merrmë n’gjimnaz…».
Dhe tjetra, kur poeti e miku jem Xhevdet Bajraj me përkthyesin Pedro Reygadas e botoi antologjinë e poezisë kosovare n’spanjisht (në Meksikë) e pata pytë: «Qysh e lexojnë meksikanët poezinë teme për nanën, u ngjall emocione apo janë indiferent?» Bajraj mori nji qëndrim serioz, sikur do që me t’bindë pa e zgjatë: «Qajnë» – m’tha. E kam kthye kryet në anën tjetër. Dhe m’ka dale dhe mue ndonji lot. Kjo është «sh’pia ku t’pret i’nanë; Sh’pia e projektueme në fjalë, në gjuhë, e ndieme nga jashtë», sepse profesioni im asht me ndie, me latue fjalë e me thur trille, jam letrar, andaj sh’pisë i qasem nga kujtesa, gjuha, ndjenja, kultura, përkatësia dhe njohja…
Kur u zuna nën shtetrrethim, pashë n’andërr veten si Jezunë tek isha gozhdue në derën e shtëpisë.
Sa për ilustrim, Kanuni i Maleve tek shqiptarët e ka nji përqasje «angleze» për shtëpinë me vatër zjarri që asht «…e Zotit dhe mikut».
Pol Reimonti i J.M. Coetzees asht individualist që i intereson vendbanimi me vatër zjarri e jo shtëpia si përkatësi që formon sojin, atë «ne».
«Konceptin <shtëpi> e kam konsideruar gjithnjë si koncept tepër anglez. Nuk ka shtëpi pa vatër zjarri, thonë anglezët. Për ta shtëpia asht vendi ku ka zjarr në vatër, ku mund të ngrohesh. I vetmi vend ku nuk të lë jashtë në të ftohtë. Jo, këtu nuk ndihem ngrohtë.  (…) – Më duket ftohtë kudo që shkoj. A nuk më the edhe ti: njeri i ftohtë? Gruaja hesht. Francezët nuk e kanë këtë koncept për shtëpinë. Për francezët të jesh në shtëpi do të thotë të jesh mes njerëzve të tu, mes sojit tënd, të formosh një <ne>. (<I ngadalti>, J.M. Coetzee, fq. 158-159.)
Koncepti individualist i Coetzees shfaqet pikënisht kur ai vendos raporte me tjetrin, ai trishtohet nga formimi i diçkaje që quhet «ne», madje nuk dëshiron me u bâ as vetë i dyti, në një raport dashunie ta zâmë, sepse ai do që të jetë thjesht nji, Njish i Lirë, që bën çka ai dëshiron dhe që ndihet ashtu siç ai dëshiron. «Kur jam në Francë nuk jam në shtëpi. Përkundrazi. Unë nuk formoj <ne> me asnjëri».
I burgosuni shqiptar i ndërgjegjës, Ukshin Hoti ndërkaq, shtëpinë e kundronte si integritet fizik dhe moral, para së gjithash, por po ashtu edhe si identitet kulturor. Ai flet për sh’pi, për një histori të saj.
Por nuk flet për kthimin në shtëpi…
Dhe një ditë, akëcilën ditë, të gjithë nisen kah sh’pia, të gjithë nuk arrijnë, vërtet askush… aksidenti, vdekja nga ifarkti, nga frika apo nga nostalgjia për sh’pi…
… pastaj vrasja politike, arresti, dehja dhe goditja e tensionit të naltë.
Ushtari po ashtu, pas shërbimit harliset: «Po shkoj në sh’pi!»
Edhe gardiani i burgut pas shërbimit shkon në sh’pi…
Vetëm luftari i lirisë dhe i burgosuri, kurrë nuk shkojnë në shtëpi – ata dalin në liri.
Një dimension i tyne. Jo ata.
Kështu thonë, përjetësisht.

***

Nga libri im «Udhëtim nëpër zgjëndërr të keqe (libri i zi)»
shkëpus njikëtë copë leximi që mban datë 26 dhjetor 1998, me titullin «Një xhemper për Ukshin Hotin».
«Ukshin Hoti. Njeriu i ndaluem i Kosovës, intelektuali i vetëm në Europë që dergjet në burg për shkak të bindjeve politike. <Synoj vetëm ta shkruaj një libër> – i thotë ai t’motrës, në letrat e tij nga burgu dhe si shtesë: <Thuaji ndokujt të ma thurë një xhemper për dimrin e ardhshëm; një si të Afrimit (Mehmetit), deri në qafë, por jo tërësisht të mbyllt. Me një të hapur të vogël në formë të germës <V> që e lehtëson kapërcimin e kokës. Mjaft të trashë sa të më mbajë nxehtë, por jo aq të rëndë sa të mos mund ta mbaj. Afrimi e ka lënë një këtu për Xhemilin, por mua më bjen për nja 5 cm më i ngushtë dhe më i shkurtër në mëngë…>.
Dimri mbrrini, duket më shpejt dhe ma i egër se rëndom. Dimër i çrëndomtë. Vallë, a asht thurun xhemperi për U.H.?
Po libri a asht shkrue?
Ai flet për sh’pi, për një histori të saj.
Por nuk flet për kthimin në shtëpi…
Ai kërkon një xhemper të trashë por nuk e zë n’gojë nënën e tij.
Ajo nuk është ndër të gjallët, prandaj U.H. nuk ankohet si fëmijtë e lazdruem, sepse nuk ka kujt me iu ankue, por thotë ftohtë: «Thuaji ndokujt…».
Njeri, akull i ftoftë…