Çfarë do të sjellë viti 2017? «Bota është në kaos gjithnjë e më të madh, BE-ja në udhëkryq»

Bisedë me Budimir Lonçarin, ministrin e fundit të punëve të Jashtme të Jugosllavisë - mbi rolin agresiv të Rusisë në politikën botërore, Sirinë e dikurshme liberale dhe pasojat e luftës, kapitalizmin që vetëm gllabëron, krizën e shtresës së mesme dhe botën e Donald Trumpit.

Budimir Lonçar, ish-ministër i punëve të Jashtme të Jugosllavisë.



Rusia është kthyer në skenën ndërkombëtare, veçanërisht nëpërmjet luftës në Siri. Situata gjeopolitike është përkeqësuar, ndërsa mosbesimi është në rritje. Donald Trumpi dhe Vladimir Putini kanë paralajmëruar gatishmërinë për marrëdhënie të reja, duke përfshirë bashkëpunimin dhe partneritetin në zgjidhjen e çështjeve të rëndësishme botërore, por të dy e theksuan edhe nevojën për t’i forcuar arsenalin e tyre bërthamore. Viti 2016 u përmbyll me bilanc negativ, bota është në kaos gjithnjë e më të madh.

Budimir Lonçar ishte një diplomat i shquar dhe ministri i fundit jugosllav i Jashtëm. Ai është aktiv edhe sot në skenën botërore dhe është anëtar, ndër të tjera, i Këshillit Botëror të Liderëve Fetarë dhe Shpirtërorë, lidership i Rrjetit pan-Europian, president i Këshillit të Institutit për Ballkanin dhe Lindjen e Afërme, ndërsa ligjëron në Kolegjin e Marrëdhënieve Ndërkombëtare dhe Diplomaci «Dag Hammarskjöld» në Zagreb.

«Koha kur unë atëbotë veproja si diplomat ka qenë në një mënyrë më e thjeshtë, sepse kishte dy pole. Fuqitë e mëdha, SHBA dhe BRSS, e kontrollonin njëra-tjetrën, e në këtë mënyrë edhe botën. Ky sistem ishte i bazuar në balancën e frikës, armët bërthamore ishin kërcënimi më i madh, por në të njëjtën kohë shërbenin edhe si një pengesë, prandaj mund të thuhet se bota atëherë, për aq sa mund të duket kontradiktore, ishte më e sigurt. Kishte stabilitet relativ, dihej saktësisht se ku ndodhet Rubikoni që nuk guxon të kalohet. Por, edhe atëherë ka pasur 100 konflikte të brendshme dhe 80 ndërkombëtare në të cilat u vranë 23 milionë njerëz», thotë Lonçar.

Si është bota e sotme?

Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, bota nuk është më dypolare, por njëpolare, në krye me SHBA-të, e cila, për fat të keq, nuk e shfrytëzoi rastin për ta udhëhequr atë në drejtimin e duhur. SHBA bëri gabime të tmerrshme, sidomos me eksportin e demokracisë, me luftën në Irak dhe me vlerësimin e dobët të Pranverës Arabe. Rusia, në anën tjetër, u ngrit ngadalë në këmbët e veta dhe e shfaqi dëshirën për të qenë të paktën fuqi rajonale, nëse jo në nivelin global. Sot bota nuk është më një ideologji dhe është bërë multicentrike, ndërkaq u shfaqën Kina, pastaj Japonia, India, Brazili, e madje edhe Irani. Tani mbizotëron pragmatizmi, ndërsa aleancat varen ekskluzivisht nga interesi. Konfirmohet plotësisht teza e njohur e Bismarckut, mendimi se nuk ka miqësi të përhershme, por vetëm interesa të përhershme. Ashtu siç ndryshojnë interesat, ashtu ndryshojnë edhe aleancat. Përveç kësaj, si kurrë më parë, bota është e lidhur dhe pothuajse çdo gjë që ndodh diku gjatë natës merr rëndësi botërore, por, në anën tjetër, skena ndërkombëtare është gjithnjë e më shumë e fragmentuar. Kjo ndërvarësi është e shoqëruar nga përçarja dhe për këtë arsye situata është aq e pasigurt. Në një botë të tillë jetojmë tani pothuajse dy dekada.

Çfarë e shënoi vitin 2016 në planin ndërkombëtar?

Ekonomia botërore pëfundimisht ka dalë nga recesioni. Megjithatë, papunësia, përveç në SHBA, edhe më tutje mbetet e lartë, në eurozonë është 11 për qind. Pakënaqësia e klasës së mesme në shoqëritë moderne perëndimore është përherë e më e theksuar, gjë që veçanërisht u dëshmua në zgjedhjet amerikane dhe në referendumin për largimin e Britanisë së Madhe nga Bashkimi Europian. Në politikë mbizotëroi popullizmi dhe demagogjia, që ishin armë e Donald Trumpit dhe e avokatëve për Brexitit. Antiglobalizmi po forcohet, sepse gabimisht po kuptohet se ai solli padrejtësi shoqërore, e jo kapitalizmi liberal i mbështetur në globalizim, që në vetvete nuk është negativ. Për më tepër, Rusia është kthyer në skenën ndërkombëtare, veçanërisht nëpërmjet luftës në Siri. Situata gjeopolitike është përkeqësuar, ndërsa mosbesimi është në rritje. Donald Trumpi dhe Vladimir Putini kanë paralajmëruar gatishmërinë për marrëdhënie të reja, duke përfshirë bashkëpunimin dhe partneritetin në zgjidhjen e çështjeve të rëndësishme botërore, por të dy e theksuan edhe nevojën për t’i intensifikuar forcat e tyre bërthamore. Viti u përmbyll me bilanc negativ, bota është në kaos gjithnjë e më të madh.

E çfarë pason atëherë?

Mendoj se viti 2017 do të jetë vit i tundimeve më të mëdha në shekullin 21. Më të rëndësishmet do të jenë marrëdhëniet ndërmjet SHBA-ve, Rusisë dhe Kinës, me krijimin e bashkëpunimit, ose me thellimin e mosbesimit. Është e paqartë se cila do të ndodhë nga këto të dyja. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për situatën në Lindjen e Afërme. Në Bashkimin Europian vijnë katër sfida të mëdha, zgjedhjet në Francë dhe në Gjermani, kriza në Itali dhe Brexit. E gjitha që ka kulmuar në vitin 2016, si rezultat i zhvillimeve në dy dekadat e fundit, duhet të shthuret. Domethënë, na pret një vit i fillimit të shthurjes.

Keni folur për ndërvarësinë e botës. Dikur ishte e pamundur të mendohej që një luftë civile në një vend relativisht të parëndësishëm, siç është Siria, të mund të kishte aq shumë ndikim në politikën botërore.

Kjo është e vërtetë. Edhe në kohën e Luftës së Ftohtë ka pasur shumë konflikte të armatosura, por ato janë zhvilluar pa rrezikun që të ndodhë një konflikt global. Në luftën siriane janë përfshirë Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Rusia, të cilat nën flamurin e luftës kundër terrorizmit, në fakt e bëjnë një luftë indirekte. Me këtë, Rusia e ka përjetuar një riafirmim ushtarak, ndërsa Amerika ka humbur në prestigj.

A e keni njohur Asadin?

Si jo, edhe të atin dhe të birin, i cili sot e udhëheq Sirinë.

Ç’përshtypje ka lënë te ju Siria e dikurshme?

Ishte vendi më i civilizuar në botën arabe. Ç’është e vërteta ishte autokrate, por kanë funksionuar edhe disa institucione demokratike. Siria ka qenë një shtet laik në të cilin kanë jetuar në paqe dhe në harmoni grupe të ndryshme fetare.

Por, ka shpërthyer kryengritja popullore.

Po, si në shumicën e vendeve arabe. Në Pranverën Arabe është artikuluar pakënaqësia e njerëzve të shkolluar të klasës së mesme kundër regjimeve autoritare – kjo pakënaqësi është rritur nga lëvizja anti-koloniale. Për fat të keq, kjo lëvizje është burokratizuar dhe në vend të emancipimit të mëtejshëm të qytetarëve, janë formuar regjimet e korruptuara autoritare, të cilat nuk ishin progresive, por janë kthyer në të kundërtën. Prandaj, masat kanë shpërthyer në revolta. Këto revolta, megjithatë, në këto vende laike e kanë zgjuar fundamentalizmin islamik, të cilin Perëndimi e ka mbështetur në mënyrë të gabuar. E pranoj, nuk ka qenë e lehtë përzierja në gjithë këtë, por ndërhyrja në Irak ishte gabim i madh i politikës amerikane. Shtetet e Bashkuara të Amerikës aty e kanë minuar rolin e tyre pozitiv, i cili u ishte projektuar nga fundi i Luftës së Ftohtë. Ky ishte abort i politikës amerikane.

A ishin atëherë këto regjime autoritare në Libi, Siri, Egjipt, në fakt, të përshtatshme për këto vende?

Ato gjithsesi nuk ishin ideale, kanë tejzgjatur, por rënia e tyre ishte e gabueshme. Të gjitha ndikimet e jashtme kanë kontribuar në përfundimin e tyre të pafavorshëm.

Çfarë duhej të bënte Amerika kur filloi Pranvera Arabe?

Nuk do të duhej, për shembull, që aq ashpër ta rrëzonte Gadafin. Është dashur të bisedonte me të dhe të kërkonte demokratizimin gradual. E gjitha është dashur të bëhet me më shumë kujdes. Mubaraku ka qenë prej kohësh një aleat dhe mik i Amerikës, e pastaj përnjëherë e kanë braktisur, duke gjykuar gabimisht se kush do të vijë në pushtet pas tij në Egjipt. Gadafi sigurisht ishte autokrat, por ai nuk ishte i korruptuar. Ai ka jetuar i lumtur, por megjithatë e ka zhdukur varfërinë në Libi dhe për një kohë ishte edukator dhe emancipues i këtij kombi si faktor koheziv. Edhe në Irak ishte një autokrat, mizor dhe i rrezikshëm, i cili kishte pretendime ndaj vendeve fqinje, prandaj duhej qëruar hesapet me të. Por, jo në mënyrën se si është bërë kjo. Nuk ishte kjo luftë kundër Sadamit, por kundër popullit arab. E përsëris, këto janë regjimet autoritare, jo diktatura, që fundamentalizmin e kanë mbajtur nën kontroll. E keni Erdoganin sot në Turqi, i cili është autokrat.

Është, por nuk mund ta krahasoni me Gadafin.

Dëgjoni, Gadafi, sipas mendimit tim, ishte më pozitiv se Erdogani. Në Libi, dallimet shoqërore nuk ishin të mëdha, por kulti i personalitetit të Gadafit i kishte disa anë pozitive, sikur edhe Tito në Jugosllavi. Natyrisht, ata nuk mund të krahasohen historikisht.

Megjithatë, efekti i padëshirueshëm anësor i Pranverës Arabe është terrorizmi i ri.

Ky terrorizëm është specifik në atë që nuk ka objektiva të qarta, përveç shkatërrimit të botës perëndimore. Ne nuk e dimë se për çfarë luftojnë terroristët konkretisht. Prandaj, lufta kundër terrorizmit është një nga katër prioritetet botërore. Terroristët sot e kanë edhe shtetin e vet, e në qoftë se arrijnë t’i marrin armët bërthamore në duart e tyre, atëherë e kërcënojnë gjithë botën. Për ata, armët nuk do të jenë mjet për kthim, por për shkatërrim. Terrorizmi duhet t’i bashkojë fuqitë më të mëdha bërthamore, SHBA-të, Rusinë dhe Kinën. Në këtë drejtim, shfaqet prioriteti i dytë botëror, kontrolli i armëve bërthamore. I treti është ngrohja globale, dhe për këtë arsye Marrëveshja e sivjetme e Parisit për ndryshimet klimatike është një sukses i madh. Prioriteti i katërt është krimi i organizuar ndërkombëtar, të cilin interneti e ka bërë shumë të përhapur dhe të rrezikshëm. Konsensusi botëror më nuk guxon të vonohet në lidhje me këto prioritete. Shpresoj se marrëdhëniet ndërmjet Trumpit dhe Putinit do ta sjellin një fillim të ri, të cilit pastaj do t’i bashkohen Kina dhe Bashkimi Europian. Këto të dyja tani e kanë rastin, por fillimisht do të duhej të arrihej pajtimi për Sirinë.

Çfarë do të ishte konsensusi për Sirinë?

Fundi i luftës dhe që Asadi, i cili tani është shumë i fuqishëm, të qëndrojë në pushtet, por jo siç ishte më parë, sepse Siria duhet të demokratizohet, ndërsa opozita të përkëdhelet. Nuk ka zgjidhje tjetër. Rusët nuk do të bien dakord për asgjë tjetër, ndërsa Amerika nuk mund të arrijë asgjë më shumë se kjo. SHBA-të, Rusia dhe Kina në këtë kontekst duhet t’i përfshijnë edhe Arabinë Saudite, Iranin dhe Turqinë. Trumpi dhe Putini kanë paralajmëruar një marrëdhënie të re, në njëfarë mënyre një ekuilibër interesash. Shtrohet pyetja se çfarë ekuilibri do të ishte ky. Ai mund të jetë pozitiv, në qoftë se në plan të parë vendosen prioritetet e rëndësishme botërore për sigurinë, por mund të jetë edhe negativ, në rast se do bazohet në ndarjen e sferave të ndikimit në frymën e Jaltës. Trumpi është, siç ka thënë Henry Kissinger, pasiguri e madhe, por mund të jetë diçka edhe më e madhe, befasi e këndshme.

Nuk e vlerësoni Trumpin apriori negativ?

Jo. Ai është i padefinuar, por doli me një tezë të mirë, se Amerika duhet ta rishikojë politikën e saj të jashtme dhe ekspansionin ushtarak që është joracional dhe e fut vendin në konflikte të panevojshme. SHBA-të kanë sot në gjithë botën 750 baza ushtarake, çfarë i duhen gjithë këto? Kissinger tha se Trumpi do të duhej ta harmonizojë politikën e jashtme me atë të brendshme. Kjo ngase klasa e mesme amerikane është e pakënaqur me politikën e jashtme të vendit të tyre, 61 për qind e qytetarëve të Shteteve të Bashkuara të Amerikës nuk e miraton atë. Kështu, shumica e popullsisë para zgjedhjeve ishte me disponim kundër establishmentit dhe Trumpi e shfrytëzoi këtë me shumë shkathtësi, duke premtuar një politikë të re të jashtme dhe marrëdhënie më të mira me Rusinë. Ai premtoi edhe shumëçka tjetër që ishte «non sens», por populli e dëgjoi atë që donte, ndërprerjen e kontinuitetit. Politika e jashtme e dështuar dhe e rrezikshme amerikane pësoi kritika të ashpra në zgjedhje nga qytetarët e vet, pa marrë parasysh nëse Trumpi e artikuloi këtë qartë. Situata e krijoi Trumpin.

A mendoni se Trumpi mund të ketë rol më pozitiv se Barak Obama?

Për fat të keq, po. Obama shumëçka e ka bërë për konsum të brendshëm, Amerika ka dalë nga recesioni, e ka instaluar një sigurim shëndetësor për të gjithë, por politika e tij e jashtme ka shkuar në drejtim të gabuar. Ai kishte premtime të shkëlqyeshme, doktrina e tij ka qenë e mirë, por në fund asgjë nga ajo nuk është realizuar. Bilanci i tij total është pozitiv, por nën pritjet që ekzistonin.

Çfarë është Putini, i cili, sipas gjithë asaj që dihet, e ka dëshiruar fitoren e Trumpit?

Edhe Putini është një produkt i situatës, i kaosit në të cilin Rusia ka rënë në kohën e Jelcinit. Është një autokrat, ndërsa e ka futur shtetin në binarë, duke e shfrytëzuar patriotizmin dhe nacionalizmin rus. Patriotizmi dhe nacionalizmi rus kanë vlerë të madhe historike, e duke iu falënderuar atyre Rusia nuk e ka humbur madje asnjë luftë. Perëndimi gaboi kur e trajtoi Rusinë si një forcë të mposhtur në Luftën e Ftohtë, në vend që Rusia të trajtohej si një shtet që i ka kontribuar asaj periudhe dhe krijimit të kushteve për ndërtimin e një rendi të ri. I është duhur asaj edhe ndihmë materiale, siç është shprehur diplomati i njohur dhe historiani amerikan, George Kennan. Kjo është arsyeja pse Putini, i tillë çfarë është sot, do të mbështetet në nacionalizëm dhe dëshiron të shfaqet në skenën botërore. Besoj se është aq real sa të mos mendojë se mund të jetë faktori kryesor në botë, por faktor rajonal, e me këtë në një masë edhe botëror, mund të jetë. Putini është shumë i popullarizuar në Rusi, e mbështet 80 për qind e popullsisë, por 71 për qind e tyre kërkojnë marrëdhënie më të mira me Amerikën.

Ku është Europa në prag të një marrëveshjeje të mundshme Trump-Putin, çfarëdo që ajo mund të jetë?

Europa është në udhëkryq. Është në krizën e vet, të cilën gjendja e pasigurt globale e ka bërë edhe më të komplikuar. Europa është e bazuar në harmonizimin e interesave nacionale dhe të përbashkëta, solidaritetit dhe në atë që të jetë një lojtar i pavarur global, por ka ngecur në të gjitha këto gjëra. Dallimet brenda BE-së janë thelluar, euroja ka sjellë vetëm avantazhin e shteteve që ekonomikisht janë konkurruese, por i ka rrezikuar vendet më pak të zhvilluara. Nuk ka politikë të përbashkët monetare e fiskale dhe Greqia apo Italia janë në një situatë të vështirë, ndërsa Gjermania, Suedia apo Holanda po shkojnë përpara. Në çështjen e Greqisë është thyer solidariteti europian, Gjermania nuk ka qenë në nivelin e përgjegjësisë së vet.

Pas Luftës së Dytë Botërore në Europë nuk ka pasur ndonjë vend që ishte aq dominues siç është tani Gjermania, është kjo pozitive apo negative?

Kjo ka mundur të jetë pozitive, por nuk ka reflektuar ashtu. Kur erdhi në rend dite Greqia, Gjermania harroi se pas Luftës së Dytë Botërore ndodhej në gjunjë dhe se u ngrit në këmbë falë ndihmës perëndimore dhe faljes së pagesës së reparacioneve.

Vendimi i Angela Merkelit për pranimin e refugjatëve është i drejtë, apo jo?

Ishte i mirë, human, por reflektoi negativisht në Bashkimin Europian, sepse një pjesë e anëtarëve ishte kundër pranimit të refugjatëve. Kjo është ajo kontradikta.

BE-ja së shpejti do të mbetet pa Britaninë e Madhe.

BE-ja mund të mbijetojë, pasojat më të mëdha do t’i ketë Britania e Madhe.

Brexit me siguri do ta dobësojë pozicionin e BE-së.

Po, por mund të krijohet ndonjë partneritet me Britaninë e Madhe, sikur edhe me Rusinë, Turqinë dhe Magrebin. Për BE-në, gjë më e keqe do të jetë nëse në Francë në zgjedhjet e ardhshme presidenciale fiton Marine Le Pen. Në Gjermani do të forcohet Alternativa për Gjermaninë (AfD), por është reale që në pushtet do të mbetet koalicioni i kristiandemokratëve dhe socialdemokratëve. Megjithatë, në rast se Marine Le Pen zgjidhet presidente franceze, mendoj se Bashkimi Europian do të marrë fund.

Kjo nuk është edhe aq reale. Babai i Le Pen, në vitin 2002 arriti në raundin e dytë të zgjedhjeve, por atëherë humbi bindshëm.

Pajtohem, nuk është e sigurt që Marine Le Pen do të fitojë, por ky është rreziku që rri mbi BE-në. Situata është serioze edhe në Itali, nëse thellohet kriza financiare dhe forcohet lëvizja anti-europiane e partisë politike Pesë Yjet. Bashkimi Europian duhet të korrigjohet dhe në planin e jashtëm, nuk ka pasur nevojë të shkojë në Ukrainë dhe Libi. Ngjarjet në Majdanin e Kievit ishin një gjë e keqe, në Ukrainë u rrëzua presidenti i zgjedhur në mënyrë të ligjshme dhe demokratike. E rrëzoi rruga, në kuadër të së cilës u shfaq edhe nacionalizmi ekstrem, i cili e shfrytëzoi rastin e vet. Europa në këtë rast në mënyrë të pamatur ra në bisht të politikës amerikane, ajo duhet të jetë partner me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, por jo satelit. Pra, 2017-ta është vit i sfidave të mëdha, por edhe i ndërrimeve strukturore në rrugë për të dalë nga kriza e sistemit të botës, veçanërisht nga kapitalizmi liberal.

(Novi list)
© për botimin në gjuhën shqipe: dialogplus.ch. Ndalohet rreptësishtë botimi i këtij teksti nga mediat tjera.