Bora Qosiq: «Jo, unë nuk jam pajtuar me këtë Serbinë e sotme»

Tragjedia e Ballkanit e viteve ’90 përmendet vetëm në mënyrë sporadike në literaturën bashkëkohore në rajon. Unë ende jam duke e pritur ndonjë ep në lidhje me të, për shkak se ajo është ende një ngjarje e madhe dhe e gjatë, e cila vazhdon dhe e cila duhet të tematizohet siç duhet, thotë shkrimtari i njohur Bora Qosiq në një intervistë për Radio Europa e Lirë.

Bora Qosiq, shkrimtar.



Ai emigroi nga Serbia 22 vjet më parë, në vitet e nëntëdhjeta të luftës, si një kritik i ashpër i politikës nacionaliste luftarake të Slobodan Millosheviqit. Për Radio Europa e Lirë (REL), ai flet rreth tri adresave të tij aktuale – Beograd, Rovinj dhe Berlin, për atë nëse është ende, siç ka thënë më parë, «i vdekur në Beograd», nëse në Kroaci po ndodh ringjallja e fashizmit dhe çfarë nuk kanë mësuar popujt e Ballkanit nga Gjermania, e cila i është nënshtruar procesit të ashpër të denacifikimit. Bora Qosiq është autor i rreth 50 librave dhe shumë eseve. Vepra e tij «Roli i familjes sime në revolucionin botëror», nga vitet e ‘60 të shekullit të kaluar, është konsideruar si hapi më i guximshëm në kritikën e totalitarizmit.

REL: Me gjithë ardhjet tuaja jo aq të rralla në Beograd, a është ende e vlefshme ajo që ju keni thënë kohë më parë, se «ju jeni i vdekur në Beograd»?

Qosiq: Ashtu-kështu unë po lëviz ende gjallë nëpër Beograd, por jo të gjithë janë të sigurt se vërtet jam unë. Të gjithë mendojnë se unë kam vdekur që moti, ashtu që dikush tjetër u shpërfaqet rrejshëm. Ashtu më shikonin edhe në Radio Beograd, me shumë mirësjellje, por edhe me shumë dyshim, duke më pyetur nëse vërtet jam unë.

REL: E marr me mend se atë «jeni i vdekur në Beograd» nuk do të thotë se Serbia e hesht, por se kjo është edhe një ndjesi juaja?

Qosiq: Jo, sigurisht. Para së gjithash, për vite nuk kam asnjë ndjenjë të keqe kur vij këtu. Megjithatë, kam jetuar këtu pothuajse gjithë jetën time dhe e di se kush ku jeton apo ku jetonte. Këtu ndihem plotësisht legal dhe rehat.

REL: A do të thotë që ju jeni «pajtuar» me Serbinë, të cilën e keni kritikuar shumë ashpër për pjesëmarrje në luftë, për shkak të nacionalizmit, të ksenofobisë dhe ngjashëm?

Qosiq: Jo, unë nuk jam pajtuar me këtë Serbinë e sotme. Nuk jam pajtuar as me Kroacinë e tanishme, ku shkoj shpesh dhe ku e kam një shtëpi. Këto janë gjëra që nuk mund të korrigjohen brenda natës, kjo është e sigurt. Tjetër gjë janë njerëzit, populli, veçanërisht shumë miq dhe shpirti që gjithmonë ka mbizotëruar në Beograd, një energji absolute.

REL: Libri juaj «Roli i familjes sime në revolucionin botëror» në mes të shekullit të kaluar ishte një hap i guximshëm përpara në trajtimin e totalitarizmit. A ka sot literaturë të tillë?

Qosiq: Ka me siguri edhe sot. Disa autore të reja që i kam promovuar në panair në Pulë janë të tilla, si Tatjana Gromaça dhe Mojca Kurmedej. Këtu nuk shoh ndonjë pasardhës timin në këtë drejtim. Ai libër përndryshe është përkthyer në pesëmbëdhjetë gjuhë dhe vazhdon të shitet, gjë që është interesant. Vetëm në Gjermani i ka pesë botime. I marr llogaritë dhe e kuptoj se shitet pandërprerë.

REL: A është problem në këtë rajon mungesa e komunikimit?

Qosiq: Mendoj se është e kundërta, ka tepër komunikim, por komunikimi, për fat të keq, është në duar të gabuara. Ky institucioni juaj është ndër të paktët që zhvillon komunikim pozitiv. Pothuajse çdo gjë tjetër është nën ndonjë diktat, si në Serbi ashtu edhe në Kroaci.

REL: Sa mund të kontribuojë arti, në përgjithësi, në rivlerësimin e një kapitulli të errët në historinë e një kombi, por edhe të popujve të ish-Jugosllavisë? Çfarë flet në këtë kuptim përvoja gjermane?

Qosiq: Sa i përket mjedisit dhe mileniumit gjerman, atje, në këtë moment, nuk ka ushtarë të mëdhenj, as luftëtarë, siç ishte Günter Grass, për shembull. Shumë autorë të brezit të mesëm, me të cilët shoqërohem dhe që i njoh, kontribuojnë pak nga pak, por për politikën gjermane, veçanërisht për politikën e zonjës Angela Merkel, flas në kuptimin më të mirë.

REL: Cili është qëndrimi juaj rreth teatrit të angazhuar, provokues, mund të thuhet edhe subversiv, ai që e pretendojnë regjisorët Oliver Fërliq ose Kokan Mladenoviq?

Qosiq: Kjo është një pikë e madhe pozitive në jetën shoqërore, veçanërisht të Kroacisë. Guximi i Fërliqit, pa ndonjë mangësi, dhe ajo që ai bën, është gjë e madhe. Ai e ka një rezistencë shumë të fortë, madje edhe administrative, por ai shkon rrugës së vet. Pothuajse nuk mund ta ndalë askush. Në teatrin kroat vërtet ka shumë gjëra të tilla, ashtu sikur që në mjedisin serb ka më shumë nëpër filma. Mendoj në rezistencën dogmatike, nacionale, mendjengushtë e ngjashëm.

REL: Kur është fjala për Oliver Fërliqin, për të cilin keni folur, ai është marrë me vrasjen e Zoran Gjingjiqit, me vrasjen e familjes serbe Zec në Zagreb, është marrë me fenomenin e Lubisha Ristiqit… E ka shqetësuar çdo mjedis në të cilin ai ka punuar.

Qosiq: Isha me fat që mu këtu në Studio 212 e kam shikuar shfaqjen për Gjingjiqin dhe kam përshtypje shumë të freskëta në lidhje me të. Ky është teatri im. Këtu më ka pëlqyer shumë, kam punuar, kam pasur edhe shfaqje të mia. Disi përnjëherë në këtë auditorium u krijua ndarja. Një pjesë e vogël, ku bëja pjesë edhe unë, ishim të kënaqur, duartrokitnim. Pjesa tjetër ishte plotësisht e heshtur, e disa madje edhe protestonin për diçka.

REL: Kjo është Serbia e sotme.

Çosiq: Kjo është një paradigmë. E kam regjistruar atë ngjarje, e cila në atë teatër të vogël e shfaqi saktësisht se çfarë po ndodhte. Që nga ajo kohë, e kjo ndodhi disa vite më parë, nuk ka ndryshuar diçka në mënyrë thelbësore. Ndoshta disa gjëra janë shtrënguar edhe më shumë sesa ishin.

REL: Sa dhe në çfarë forme është e pranishme tragjedia e Ballkanit në artin bashkëkohor?

Qosiq: Është shumë e vështirë për ta thënë këtë. Sidomos autorët e rinj, që nga Vladimir Arsenijeviqi e tutje, e ai tani nuk është më i ri, të gjithë i kanë tashmë nga 50 vjet, e secili provon ta tematizojë atë temë, atë histori tonën të pahijshme dhe fatkeqe. Por, nuk e shoh ndonjë libër të plotë që do të merrej me të. Më duket sikur ajo përmendet vetëm në mënyrë sporadike, sepse është e pamundur që të tejkalohet. E unë ende jam duke e pritur ndonjë ep në lidhje me të, për shkak se ajo është ende një ngjarje e madhe dhe e gjatë, e cila vazhdon dhe e cila duhet të tematizohet në një shkallë më të madhe.

REL: A do ta krahasonit atë me Gjermaninë e pasluftës?

Çosiq: Jo, kjo nuk mund të krahasohet aspak me Gjermaninë, sepse Gjermania është vend që nuk do ta lërë asnjë milimetër ta fshehë të kaluarën e vet, e cila ishte shumë më e rëndë sesa kjo jona. Nuk ka një ditë që nuk përmendet Holocausti, nuk ka një ditë që nuk flitet për Goebbelsin, Eichmannin, Himmlerin dhe për krimet e Hitlerit. Këtu, jo vetëm që kjo nuk ndodh, por promovohen kriminelët e luftës, u ndërtohen lapidarë dhe emërtohen rrugë me emrat e tyre.

REL: Si qëndron puna? Mund të jetë çelësi në faktin që Gjermania e kuptoi se fashizmi u mund si ideologji, që u mund Gjermania e Hitlerit, si shtet dhe si ushtri, dhe se në Ballkan nuk ka, të paktën kështu u duket pjesëmarrësve, aktorëve, të mundur dhe fitues?

Qosiq: Ky është edhe mendimi për përfundimin e konfliktit, që këtu u pranua shumë keq, e atje përkundrazi. Kam vlerësuar se historia gjermane shkon në drejtimin më të mirë të mundshëm dhe se e tërheq pas vetes, aq sa mundet, edhe Europën, për shkak se ajo u mund zyrtarisht dhe se ajo e kuptoi atë që ndodhi. E në Serbi kjo nuk ndodhi.

Mua më kanë akuzuar, bashkë me Sërgja Popoviqin dhe Rade Konstandinoviqin, se e kam ftuar NATO-n që ta bombardojë Beogradin. Nuk kam qenë për kurrfarë bombardimi, por kam qenë për diçka tjetër, për një humbje tokësore. Që ajo ushtria e tmerrshme e Kadijeviqit të mundej në fushën e betejës dhe të vinte deri te kapitullimi, do të vinte edhe deri te një katarzë e caktuar. Atë katarzë gjermanët e përdorën për ta shikuar në sy në historinë e vet.

Por, kjo këtu nuk ndodhi. Serbia nuk u mund. Në fund të fundit, Serbia gjoja as nuk ka luftuar, ndërsa qindra bij erdhën të vdekur nëpër arkivole. Ky është dallimi kryesor. E asgjë në mesin e pushtetarëve të sotëm nuk tregon se do të ndryshojë diçka që njerëzit ta kuptojnë se çfarë ka ndodhur këtu. E kam dëgjuar prokurorin në Hagë në procesin e Ratko Mladiqit. Ato gjëra janë ndriçuar, dihet absolutisht gjithçka se si ka ndodhur, ndërsa mbrojtja përpiqej ta shpallte atë engjëll.

REL: Si e shihni Kroacinë e sotme? A është e saktë diagnoza se po ndodh ringjallja e fashizmit të Kroacisë?

Qosiq: Absolutisht. Ky nuk është vetëm mendimi im. Edhe pse kam lindur atje, por nuk jam kroat etnik, në këtë kuptim më tepër ndihen si mysafir. Miqtë e mi kroatë mendojnë si unë, nga Slobodan Shnajderi e tutje. Kjo shihet qartë. Atje, sikur këtu, për fat të keq, kudo ndihet simbolika profashiste.

Në Gjermani nuk mund ta gjeni një kryq të thyer në madhësinë e një dinari. Është e pamundur, është rreptësishtë e ndaluar. Ndërsa këtu, i gjithë stadiumi «Poljud» në Split ishte me ngjyra të ustashëve. Në mënyrë të ngjashme kjo ndodhi edhe në Jasenovac. Më pas, sheshit Mareshali Tito duan t’ia heqin emrin. Jo se Tito më ka mbetur shumë në zemër, por disa gjëra i ka bërë mirë, disa keq, por ajo është një vazhdimësi. Josip Broz ishte gjithashtu pjesë edhe e historisë së tyre. Lufta Nacionalçlirimtare ishte nga ushtria e përbërë pothuajse nga dy të tretat kroatë. Ata luftuan kundër fashizmit. Vetë ia presin këmbët vetes.

Gjithë këtë e them për strukturën qeverisëse, e jo për të gjithë njerëzit. Se një pjesë e mirë e njerëzve janë ende të helmuar, këtë e treguan edhe këto zgjedhje.

REL: Kur vini në Beograd, gjumin e bëni në hotel, megjithatë Beogradi është njëra nga adresat tuaja. E dyta është Rovinji. E treta, ose tani e para është Berlini. Sa e ka ndryshuar Gjermaninë kriza e emigrantëve?

Qosiq: Ajo nuk e ka ndryshuar, por ka përparuar. Për shkak se u tregua që një pjesë e mirë e njerëzve të zakonshëm gjermanë, unë nuk e di në çfarë përqindje, i mirëpritën refugjatët në disa krahina të vogla. Më pak në lindje. Lindja, e cila ishte komuniste, e ruajti strukturën e vet dogmatike. Në mënyrë shumë të qetë, nga komunizmi kaloi në nacionalizëm.

REL: E pse atëherë vlerësohet se Angela Merkel, për shkak të qëndrimit të saj pozitiv ndaj krizës së emigrantëve, mund t’i humbë zgjedhjet?

Qosiq: Sepse Angela Merkel sot është lidere e partisë së vet, që shërben si ilaç kundër të keqes. Ajo sot do të kalonte shumë më mirë me të Gjelbrit, apo me socialdemokratët. Vendosmëria e saj për të mos lëshuar pe në mënyrë rigoroze në luftë kundër telave gjemborë të liderit hungarez Viktor Orban dhe çdo gjëje tjetër ka krijuar kundërshtarë në partinë e vet, si dhe në strukturën e saj.

REL: Por, ajo i ka fituar zgjedhjet partiake.

Qosiq: Unë edhe tani shpresoj se ajo do t’i fitojë zgjedhjet. Në Gjermani kam qëndrim të përhershëm, por nuk kam shtetësi, prandaj nuk votoj. Sikur të isha votues, do të ishte shumë e çuditshme të votoja për të. Të votosh për të, do të thotë që të votosh edhe për atë parti konservatore. Të mos votosh për të, përsëri do të ishte një lëshim i madh, sepse ajo ende mund t’i mbajë penjtë europianë, të cilët paksa janë liruar.

REL: Shkuan te të djathtët, do të mund të thuhej?

Qosiq: Te të djathtë po shkojnë shumë vende, për të cilat kjo nuk mund të thuhet. Për shembull, Austria ishte një rastësi e vërtetë dhe socialdemokraci liberale, e tani mezi fituan në zgjedhjet presidenciale, por megjithatë fituan. Por, marrëzitë ndodhin në Holandë, e të mos flasim për Hungarinë dhe Francën.

REL: Në çfarë BE-je do të hyjë nesër Serbia? Prognoza më e re nga kreu i Qeverisë është se ajo do të bëhet anëtare në vitin 2025. A besoni se atëherë do të ekzistojë BE-ja dhe çfarë do të jetë?

Qosiq: BE-ja me siguri do të ekzistojë, qoftë edhe e brishtë. Nëse e shikojmë gjithë zhvillimin e historisë pro-evropiane në pesëdhjetë vjetët e fundit, e tëra ka filluar nga një konzorcium i qymyrit dhe çelikut, e deri ku kemi arritur?! Zbresim poshtë nga veriu, deri në kufirin slloven, askujt nuk detyrohem t’ia tregoj pasaportën. Njëjtë sikur të jetojmë në një vend të madh, siç janë Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

REL: Por edhe kjo vihet në pikëpyetje?

Qosiq: Gjithçka vihet në pyetje. Nga sot deri nesër mund të ndodhë çdo gjë, çdokush mund ta thyejë këmbën në rrugë. Këto janë gjëra që nuk e kanë vetëm njëlloj rrjedhe të pashmangshme. E djathta është gjithmonë agresive. Gjatë gjithë historisë së shekullit XX, edhe tani, ata janë gjithmonë më të organizuar. Secila nga të majtat në historinë e tyre të fundit 150-vjeçare janë përplasur ndërmjet tyre, veçanërisht në socialdemokraci. Të djathtët agresivë shkojnë edhe deri në terrorizëm. Votuesit e tyre janë të disiplinuar. Votuesit e majtë janë dekadentë, disidentë, shkojnë në zgjedhje, nuk shkojnë në zgjedhje… Të djathtët gjithmonë shkojnë në zgjedhje. E edhe në qoftë se nuk janë më shumë, rezulton sikur janë më shumë, sepse shkojnë të disiplinuar të votojnë për bosët e tyre.

REL: A mund ta krahasoni Serbinë e kohës kur ju ikët nga ajo, 22 vjet më parë, me këtë sot?

Qosiq: Këtë nuk mund ta perceptoj saktësisht, për shkak se kur vij tani gjithmonë qëndroj shkurt. Mund t’i kap vetëm disa fragmente. Këtu tani ka një përparim të madh teknologjik. Kush ka para, mund të blejë çdo gjë këtu. Nuk është si dikur, kur nuk mund të gjendej bukë apo qumësht, siç ishte gjatë luftës. Më shumë ose më pak, këtu ka gjithçka. Por, nuk varet bash gjithçka vetëm nga buka, siç ka thënë një shkrimtar rus. Ajo është vetëm një pjesë.

Gjendja e përgjithshme këtu më duket pak më pozitive në kuptimin që një energji e kamotshme, që më kujtohet, ekziston edhe sot, veçanërisht në mesin e të rinjve në Beograd. Ajo është shumë më e madhe dhe më e fortë sesa në Kroaci. Kjo është e sigurt, vetëm se këta njerëz janë të privuar nga e drejta tyre. Mbesa ime ka magjistruar në shkencat e natyrës, por tani e katër muaj qëndron pa punë në shtëpi. Dhe kush e di edhe sa do të qëndrojë kështu. Ky është problem.

Kudo që vij, më paraqiten disa njerëz të rinj, të cilit unë nuk i njoh, por ata më njohin dhe zhvillojmë një bisedë të shkurtër. Më duket se është mëkat i madh që nuk ka një «forcë», disa forca të reja që të shkojmë rrugës së drejtë. Nuk ka as fonde. Atje vazhdimisht flas që t’u japin të rinjve, në Serbi dhe Kroaci, bursa, para, çdo gjë që e është e mundur, kështu që le të shkojnë ku të dëshirojnë. Ndoshta ndonjëri edhe do të kthehet. Nuk do të mbeten të gjithë atje.