Aty ku digjen libra




Ajo çfarë nuk u mësua në këto vite është se nuk ka asgjë monumentale e as të shenjtë në tytën e kallashit. Është lodra e të dobëtit, e të pashpresit, e të paditurit.

Nga Vjosa MUSLIU

«Jam rritur duke puthur libra dhe bukë», kujton Salman Rushdie në librin e tij «Atdhe imagjinarë». «Në shtëpinë tonë kur dikujt i binte nga dora një copë bukë ose libër, të dyja duheshin puthur dhe të rivendoseshin në vendin e duhur me një gjest gati apolegjetik. (…) Prandaj ka qenë gjithmonë shokuese për mua të takoj njerëz për të cilët thjeshtë (…) librat s’kishin rëndësi, apo njerëz që do ta konsideronin leximin bjerrje kohe, e lëre më të shkruarit».

Është mesi i qershorit të vitit 1999. Kalimi nga lufta në joluftë është si purgator. Ditët dhe javët e para janë një hibrid mes traumës dhe gëzimit. Në një qytet të Kosovës, në shtëpinë e saj është rikthyer një familje pesëanëtarëshe. Përballë shtëpisë së tyre – ku ndodhej ish-Komiteti i Partisë – janë «kthyer» edhe njerëz tjerë. Fatmirësisht nuk janë ata të mëparshmit. Ata që uleshin në Komitet dhe bënin plane për shfarosje të banorëve të qytetit. Por fatkeqësisht vizitorët e rinj ia kishin mësyrë një misioni po aq tragjik. Në ato ditë qershori të vitit 1999 ata po shqyejnë, përdhosin dhe hedhin prej dyerve e dritareve një mal të tërë me libra. Kryefamiljari që sheh nga dera e shtëpisë së vet vrapon te grumbulli i letrave, për të parë të shfytyruara ballina të veprave dhe albumeve të Milan Ćurčin, Dositej Obradović, Vuk Karadzić etj. I drejtohet një djali të ri, që duket të jetë koordinatori i këtij aksioni, «pse bre axhës po i shkatërroni kështu?» «Pse janë t’shkijeve», i përgjigjet njëzetvjeçari.

Nëpër pluhur, zotëria e shpëton kompletin ngjyrë tyrkiz të Aleksandër Dymasë – shkrimtarit francez – i cili duke qenë në alfabetin cirilik nuk kishte si t’i shpëtonte «dezinfektimit» të ish-Komitetit. Bashkë me një numër tjetër të librave të shpëtuara, kompleti tyrkiz i Dymasë vazhdon të mbetet pjesë e librarisë së familjes. Pas luftës, kjo familje kurrë as nuk u pasurua, as nuk pati në posedim vila e vetura, e as nuk u «rehatuan» me punë. Pjesa e mbetur e grumbullit të librave u dogj brenda ditës në mes të rrugës, si për t’ia ngulitur në mendje serbëve në ikje të qytetit, që gjithçka materiale dhe shpirtërore e tyre do të bëhej hi.
Djegia e librave ka një simbolikë pambarimisht të fuqishme. Është kështu sepse libri është shumë më tepër se vetëm renditje fjalish në letër. Në memorien tonë sot një gjë e tillë është lehtësisht e asociueshme me kapituj të errët të historisë.

Shkatërruesit e librave të ndërtesës së ish-Komitetit janë fatzinjtë e sistemit të aparteidit të viteve 90-ta. Duke iu mohuar atyre edukim, arsimim të duhur, zhvillim njerëzor e shoqëror, shteti serb u kishte mohuar edhe vetë paramendimin se jetët tona të reja, jetët e fëmijëve tanë një ditë do të duhej të ndërtoheshin me libra – qofshin edhe të shkruare me alfabete apo gjuhë të tjera.

Në vitin 2008, në vitin e pavarësisë, njëri nga djelmoshat e këtij aksioni do të zgjidhej «zyrtar komunal për arsim» po në këtë komunë kosovare. Ai do të bëhej përsëri vizitor i ish-Komitetit, këtë herë me kravatë dhe me dosje në krah. Madje, nëpër një mori konferencash të organizuara nga donatorë perëndimorë kishte mësuar që «shkijeve» t’u drejtohej me «serbë». Ajo çfarë ai dhe kasta e tij politike do të bënin me arsimin në Kosovë, (të paktën për shpëtuesin e librave të Dymasë), është ndër krimet më të mëdha që i janë bërë njerëzve të këtij vendi dhe ardhmërisë së tyre. Librat e djegura do të zëvendësoheshin me paçavure të shkruara nga komandantë (të vetëshpallur). Raftet do të mbusheshin me tregime për heroizma të luftës me nota po aq hiperbolike sa të tregimeve mitologjike të Gjergj Elez Alisë. Universiteti shtetëror dhe degët e tij do të bëheshin çerdhe për të akomoduar farefisni të po këtyre njerëzve. Numri i publikimeve serioze të fakultetit të shkencave sociale të universitetit shtetëror për katër vjet do të ishte i barabartë me numrin e publikimeve të sall një kandidati për doktoratë në Holandë. Universitetet private të këtij sistemi do të mbylleshin për shpëlarje parash, por shumë të tjera do të vazhdonin të prodhonin analfabetë funksionalë. Kjo katrahurë në arsim është produkt i konceptit të shtetit pas 1999-ës.

Në kërkim të një kuptimi filozofik të luftës, paqes, jetës etj., përcaktuese është pyetja «çka është e shenjtë?» Çka kishte mbetur e shenjtë për shoqërinë, për «çlirimtarët», për atë turmë që shkrumbonte libra? Çka do të bëhej e shenjtë që atëherë e tutje? Në fund të viteve 1800 shkrimtari gjerman Heinrich Heine shkruante: «Aty ku djegin libra, në fund kanë për të djegur edhe njerëz». Dhe ky rrotullim duket se ia ka zënë pritën Kosovës më shpejtë se sa mund të ishte paramenduar. Ata që dogjën libra, e nuk u «rehatuan» as me punë e as me edukim e zhvillim, po rreshtohen me njësitet luftarake për një «luftë të shenjtë» mijëra kilometra larg rrugës ku digjnin grumbuj me libra në serbisht. Njësoj si ato bandat e pasluftës që digjnin gjithçka që u përkiste pakicave, ata sot janë të gatshëm të presin koka njerëzish dhe të shkatërrojnë gjithçka që nuk është si «ideali i tyre».

E nisët këtë shtet duke djegur libra! Vakumi i krijuar nga periudha e djegies së librave në djegien e njerëzve është i frikshëm. Ajo që nuk u mësua në këtë periudhë është fakti se edukimi (jo edukimi thjeshtë si shkollim formal), por libri dhe dija si institucione arsimimi dhe emancipimi, janë vendi prej nga niset dhe ndërtohet bazamenti i shoqërisë. Ajo çfarë nuk u mësua në këto vite është se nuk ka asgjë(!) monumentale e as të shenjtë në tytën e kallashit. Është lodra e të dobëtit, e të pashpresit, e të paditurit. Është në libër, aty ku mësohet se të presësh fëmijë nuk justifikohet as në koncepte morale, religjioze apo nacionaliste. Mbi të gjitha, në libër mësohet se librat nuk digjen!

Dr. Vjosa Musliu është ligjëruese në Fakultetin e Shkencave Politike në Universitetin e Gentit në Belgjikë.