«Argëtimi mund të prodhojë përbindësha»

Nobelisti Mario Vargas Llosa ka shkruar një roman për shtypin e verdhë. Vojerizmi i tij po na e kërcënon kulturën.

Mario Vargas Llosa. Foto: manvmedia / shutterstock-com

Zoti Llosa, ngjarja e romanit tuaj zhvillohet në Perunë e viteve të ’90-ta. Mos dëshironi me këtë të na rrëfeni se si po vazhdon sjellja e paskrupullt e regjimit të Fuxhimorit në të gjitha shtresat sociale?

Diktatura krijon në popullatë gjithmonë një atmosferë të frikës. Në Peru atëbotë ekzistonte jo vetëm terrorizmi i «Rrugës së ndritur», një lëvizje guerile tejet e dhunshme, por edhe terrorizmi që vinte nga qeveria e Fuxhimorit. Gjatë shkrimit më ka interesuar posaçërisht, sesi kjo atmosferë psikologjike e kërcënimit permanent ndikon te shtypi. Sesi regjimi i Fuxhimorit shtypin skandaloz e shfrytëzoi si armë për t’i hequr qafe kundërshtarët e tij.

Botuesi i një gazete bulevardeske me urdhër të shërbimit sekret shpik skandale, të cilat e shkatërrojnë jetën e të prekurve.

Zakonisht fjala është për skandale seksuale, sepse këto janë më interesantet për lexuesit. Por nuk duhet harruar që efekti shkatërrimtar i këtij lloj bulevardizimi shkon përtej asgjësimit të individëve dhe mund ta shthurë edhe kulturën.

Vitin e kaluar ishit vetë ju viktimë e shtypit të verdhë, kur lidhja juaj me një ish-modele u përfol në publik. A mos ishte kjo përvojë motivi për shkrimin e «Investigimit»?

E saktë, unë ndërkohë u bëra vetë viktimë e «kulturës së spektaklit», të cilën para disa viteve e mora në thumb në esenë «Gjithçka bulevard». Por nuk ishte kjo arsyeja për ta shkruar romanin. Idenë për këtë libër e kisha prej një kohe të gjatë.

A mund të lexohet «Investigimi» edhe si një aktualitet europian, në të cilin liria e mediave po kërcënohet si në Hungari dhe në Turqi, dhe në vetë Britaninë e Madhe gazetat ditore u shfrytëzuan nga kampet e ithtarëve ose kundërshtarëve të Brexitit?

Rreziku i shfrytëzimit ekziston gjithmonë. Gëzohem që po e përmendni Brexitin, sepse kam jetuar për disa vite në Britaninë e Madhe. Gjithnjë kam pasur bindjen që një kulturë qytetare, si ajo e Anglisë, është imune ndaj demagogjisë dhe këtij lloj nacionalizmi e ksenofobie të trashë.

Mendoni se popullata u mashtrua?

Më duhej të isha dëshmitar si Britania e Madhe po bëhet viktimë e demonëve, si një çfarëdo vend i Botës së Tretë, të cilët mund ta pllakosin një demokraci – me çka unë e nënkuptoj nacionalizmin, racizmin dhe shovinizmin. Në ditët e fundit të fushatës së Brexitit ndodha në Londër dhe debati që bënin ithtarët e Brexitit ma kujtoi propagandën që e njoh nga vendet e Botës së Tretë.

A është vetëm fiksion kthesa dramatike që merr romani, kur pasardhësja e caktuar e editorit të vrarë, reporterja e shoubizit, Julieta, e godet me mjetet e veta regjimin?

Aty fjala është për ironi, por me këtë ajo nuk bëhet më pak reale. Mund të përcaktohesh kundër sundimit të padrejtësisë, natyrisht jo pa rrezikuar kaq shumë si Julia, por kjo mundësi ekziston.

A ndjen Julia ndonjë detyrim ndaj vendit të saj kur vendos t’i hulumtojë marifetet e regjimit?

Jo, ajo para së gjithash ndjen një përgjegjësi ndaj së vërtetës. Kur mashtron të gjithë në mënyrë sistematike, e tradhton edhe vetveten dhe i kontribuon edhe poshtërimit tënd moral. Në një ambient të qullur nga korrupsioni natyrisht se duhet të jesh hero që t’i kundërvihesh rrymës që mbretëron. Shumica e njerëzve nuk kanë lindur heronj, por nëse ka një të vetëm që e vesh këtë rol, të tjerët së paku e mësojnë që kjo mundësi ekziston.

Përse e tregoni gjithë këtë në një roman dhe jo në një ese historik për fundin e regjimit të Fuxhimorit?

Një roman më jep lirinë të rrëfej të vërteta të cilat shkojnë përtej fakteve. Kështu materialin që e pretendon një realitet mund ta transformoj dhe ta fus në të vërteta të reja. Një roman është një gënjeshtër e cila nuk e fsheh që është gënjeshtër, dhe me këtë bëhet e vërtetë. Jam i bindur që letërsia i vendos njerëzit në një situatë për ta kuptuar botën më mirë.

Një detyrë të cilën ia përshkruan vetes edhe gazetaria.

Kjo është e vërtetë, dhe pavarësisht se të dy disiplinat janë kaq të ndryshme, në rastin më të mirë ato megjithatë e plotësojnë njëra-tjetrën. Jam i bindjes se leximi i paraqitjeve gazetareske dhe historike nuk ofron një pamje të plotë të epokës. Për ta kuptuar një kohë është e patjetërsueshme ta njohësh letërsinë, të cilën e ka nxjerrë ajo. Vetëm letërsia është në gjendje t’i ofrojë dikujt qasje përtej fakteve në gjendjen mentale të një kohe dhe t’u dhurojë njerëzve vetënjohje.

Çfarë dinë në këtë kuptim shoqëritë perëndimore për veten e tyre, të cilat i dedikohen një «bulevardizimi» nga i cili ankohen?

Edhe më tutje ka një kulturë të vërtetë, shkrimtarë dhe artistë seriozë, por është një fenomen i epokës sonë, që është bërë më e vështirë të tërheqësh një vijë ndarjeje ndërmjet asaj që është serioze dhe e njëmendtë dhe asaj që vetëm të argëton. Ndërmjet së vërtetës dhe kalamendjes totale.

Ku qëndron, sipas vlerësimit tuaj, arsyeja për këtë?

Mungon kritika, e cila ndihmon në definimin e kësaj vije ndarëse. Është një trend i kohës sonë për ta shndërruar gjithçka në argëtim. Por argëtimi mund të prodhojë përbindësha. Vojerizmi malin i shtypit të verdhë po vazhdon në rrjetet sociale dhe ky fenomen po kërcënon jo vetëm gazetarinë, por kulturën në përgjithësi. Detyrimi për argëtim është duke i degraduar të gjitha fushat e jetës dhe nuk po e kursen më as politikën.

Fushata amerikane për president duket se po ju jep të drejtë.

Për faqe të zezë, ky zhvillim kulturor nuk po nxit reagime. Asnjë rezistencë. Përkundrazi, një pjesë e madhe e opinionit publik këtë e sheh si të mirë dhe të udhës. Madje ka edhe filozofë që pretendojnë se për herë të parë në historinë e njerëzimit kemi një kulturë demokratike, sepse ajo arrin te të gjitha shtresat shoqërore.

Çfarë duhej të ndodhte, sipas mendimit tuaj, për t’ua kthyer elitave privilegjet e tyre?

Ndoshta na duhet një sistem tjetër arsimor. Por kjo nuk është kaq e lehtë, sepse është sistemi arsimor, i cili po kontribuon në të ashtuquajturin demokratizim të kulturës. Kultura e vërtetë do të ekzistojë edhe më tutje – por pa ndikim në evolucionin e shoqërisë. Unë shoh aty një rrezik të madh, por nuk kam një zgjidhje, aq më tepër që kjo kulturë e re po mbrohet me argumentin se e ka zëvendësuar elitizmin e një pakice të privilegjuar. «Ajo çka kemi tani, është vërtet kaotike», thonë, «por është më e mirë, sepse është demokratike.»

«Leximi e shndërroi ëndrrën në jetë dhe jetën në ëndërr», thoshit më 2010 në fjalimin tuaj me rastin e pranimit të Çmimit Nobel për përvojat e leximit në fëmijëri, «dhe mua çunit të vogël më qasi në universin e letërsisë.» A mund ta përshkruani realitetin që ka kjo ëndërr për ju si tetëdhjetëvjeçar?

Sikurse mund ta merrni me mend, ky çun i vogël ndërkohë më është larguar paarritshëm. Por besoj se mund ta njoh akoma atë kur ëndërroj dhe gjatë shkrimit më dhuron një jetë më intensive dhe më të pasur. Në këtë këndvështrim, ky fëmijë naiv dhe zemërhapur vazhdon të jetojë në mua.

(NZZ am Sonntag) ks