Ali Podrimja – mixha: krijuesi tragjik

Çka me lexu? Sa herë dhe kudo në rruzullim, që një babë pikëllohet për të birin e sëmurë dhe shkul lisa e përmbys bjeshkë për ta shërue, ose sa herë një babe i rrjedhin lotët çurg e i dridhet mjekra, dijeni se ai është shëmbëllimi i Ali Podrimjes! Dhe nuk ka se si të te mos kujtohet ai.

Në vitin 2000 në protestën kundër mbajtjes së pengjeve të luftës në kampet serbe: Ali Podrimja, Adem Demaçi, Halil Matoshi.



Dhembja universale e ka emnin Lum Lumi dhe kurrë nuk do të jesh baba i mirë, kurrë s’do të jesh një grua që di ta ngushëllojë të shoqin, nuk do të jesh një motër ose vëlla i dashur nëse njëherë në jetë nuk e ke lexuar Lumin… Kaq mjafton!
Podrimja mbi të gjitha ishte poet por do të mbahet në mend edhe si një nga autorët e Vox Clamentis in Deserto (Zëri i të dëshpëruarit në shkretëtirë) – manifestit të parë kundër doktrinës së realsocializmit në Kosovë, që u botua më 1971, te “Rilindja”.
Ishte ky një shkrim kritik, programatik, që atëbotë e nënshkruan edhe krijues të tjerë bashkëkohanik të tij, si Anton Pashku, Rexhep Ismajli, Gani Bobi, Mensur Raifi.

“… Në Hurtgenvald, afër Këlnit, kam parë 15 mijë kryqe, të renditur në mënyrë pedante, gjermane.
Vetëtimë. E terrtë.
“Ç‘u bë”, tha gruaja që përpëlitej në logorenë e saj.
“Shkojmë, nuk më rrihet”, thashë.
…Në Lyneburg isha kur e pashë. Ishte mëngjes. Dikush tha se Halili është dhe unë dola. E pashë. Me flokë të gjatë, me xhinsa dhe me një të qeshur absolute.
“Jemi vonë”, bërtiste dikush midis rrapëllimave.”
“Më shpejt”, thërriste Podrimja.
E unë s’kisha fuqi as për ta vrarë…”
(Nga shkrimi i Mufail Limanit: “Një espresso me Halil Matoshin”; E përjavshmja “Zëri”, 16 tetor, 1999.)

Gjithmonë dhe secilit që merr të shkruajë për trazimet e jetës, përpara i del Ali Podrimja – rrapëllimë, gjithnjë vonë dhe duke mërmëritur diçka nëpër dhëmbë, që jo gjithherë ia deshifroje. Ali Podrimja, njeriu që ka gjurmuar fjalë të bukura, duke i nxjerrë ato nga palca kurrizore e për të veshur më to trupin e zhveshur dhe plagën e kripur të atdheut dhe tragjiken e tij – një jetë njeriu – atleti që ka kërcyer nga Ura e Shejt’ dhe ka fluturuar mbi krahët e zogut (pegasit të tij), lutej që këtë copë udhë që i kishte mbetur deri në ferk, ta bënte këmbëzbathur, nëpër baltën e atdheut.

”Brenda pesëdhjetë vjetëve të krijimtarisë sime më duket se i kam thënë nja dy vargje emblemë: 1. Viti 1958: “Miq, Kosova është gjaku im që nuk falet” dhe 2. Viti 1997: “Me vdekë duhet mësue.” Në mes këtyre dy vargjeve mund të më kërkoni kur të doni, por dhe kthimin tonë aty ku synohet.” Kështu më tha më 1998, sapo Kosovën po e lëpinin flakët e luftës.
Atëbotë e pata bë një intervistë me “Mixhën” (“Ku je Mixhë”, e kishte zakon të thoshte sa herë takoheshim) për revistën kulturore “Sheshi” dhe dorëshkrimin e tij rreth intervistës e ruaj ende me xhelozi: “Halil, nuk ka qenë e bërë as korrektura. Për të mirë të vet bisedës, duhet të bëhen korrigjime dhe ca plotësime. Vetëm kështu mund të themi se kemi bërë gjë… Aliu”.

Padyshim se do ta pyesja edhe për dashurinë. Tregimet e poetëve për gratë janë gjithmonë interesante për adhuruesit e tyre. Mirëpo, ishte i marrshëm dhe vetëm nënqeshte lehtë dhe thoshte: “Mos u ba hajvan…”. Pas insistimit më tha shkurt: “Kam shkruar një poezi. Kaq mjafton.”

Më 1994, pasi që administrata e Serbisë ndaloi shtypin shqip dhe shtypshkronjën e emërtoi “Graćanica”, hymë në grevë të urisë, në katin e shtatë të Pallatit të Shtypit në Prishtinë (Pallati ishte dhuratë e popullit të Kosovës për gazetarët – që sot paturpësisht dhe padrejtësisht është shndërruar në zyrë qeveritare). Vendim për grevë e kishte marrë Adem Demaçi, atëbotë i sapo zgjedhur drejtor në “Zëri”. Me Ademin nuk kemi qenë dosta dhe nuk ia kemi çue mirë. Pastaj na dolën fjalë në çarshi se edhe ishim rrahur, por jo, kjo nuk ka ndodhur – sepse pas fjalësh të ashpra – pati ndërhyrë Blerim Shala dhe me staturën e tij, nuk na la as t’i afroheshim njëri-tjetrit për ta kapë për jakësh! Mirëpo, Ademi dinte shpesh të shfaqej i vendosur dhe goxha liberator dhe për këtë e respektoja. Prandaj iu bashkëngjitëm në grevë. Po atë ditë erdhi edhe Ali Podrimja. Rrinte shtrirë kryesisht. Fliste rrallë, e veçmas me Bajram Kosumin. Podrimja në njërën nga ditët shkroi një parullë dhe e ngjiti në muret e Redaksisë: “Qetësi: Këtu po vdiset!”
Ndodhi më 23 maj 1993.

I inspiruar nga fjalët e tij “me vdekje e qetësi”, një punëtor i “Rilindjes”, Vezir Ukaj, vdekjen “poetike” të Podrimjes e kishte kuptuar si ultimative, si të vërtet përfundimtare. Ai u tha një ditë gazetarëve: “Ne nuk dalim dot të gjallë, kemi vendosur të vdesim të gjithë”. Papritur, një koleg yni ia ktheu: “Vezir, ti vdis nëse do, ne hala nuk kemi vendosur me vdekë…”.
Sakaq Ali Podrimja u çue nga shtrati i lëngatës si një Gjergj Elez Ali legjendar dhe e shqeu parullën e tij. “Pesha e fjalës është e rëndë”, pati thënë ai.
Unë e shkruajta poezinë “Oso Kuka jeton me ilaçe” që ishte një refleksion mbi ndryshimin në kohë të sjelljeve njerëzore.

Çka do të ndodhte sikur ditën kritike Oso Kuka të merrte terapi tek mjeku kujdestar i Kullës dhe të mos e mësynte armikun?
Natyrisht do të mbetej gjallë ai dhe trimat e tij. Dhe në dalje të Kullës ta përshëndeste armikun me dy gishtërinj (që në vitet ’90-ta u bënë modë në Kosovë) dhe me sloganin: “Peace”!
Kjo ishte dilema që e shtroja, mirëpo Podrimja ma ngjiti emrin “Oso Kuka” edhe pse unë isha i një tjetër lloji: “Peace, mixhë!”
Kur ishte i mirëqenë më quante Oso Kukë e kur vinte i acaruar ta përplaste me ironi një “ku je mor Mic Sokol…”.
Dhe pas kësaj në të gjitha përkushtimet e tij në librat autorialë që m’i dhuronte nuk harronte që në kllapa ta shënonte edhe emrin tim të dytë, sipas tij.
“Oso Kukës së mbretërisë së humbur”!

E sa për Sahitin e “Zërit”, ai shpesh e bënte punën edhe të kamerierit edhe të sekretarit të redaksisë, por më shpesh të mikpritësit të mysafirëve që hynin e dilnin në Redaksi. Një ditë prej ditësh thonë se një komshike e tij vjen herët për punë tregu në Prishtinë dhe shkon për të çue ca kohë tek Sahiti dhe për me u ngrohë me çaj rusi (qysh ende thuhet në Kosovë për çajin e zi indian.) Dhe ky po ia sillte “rreth uçkuri”! Kur e sheh se Sahiti e ka përnjëmend, ajo fisnikja e sprovueme në jetë po i thotë: “Qyshë Sahit Aga, edhe ti kshtu a – jaaa, për ty e kisha shti dorën në ujë të valë…!?” E ky ia kishte kthyer: “E kishe shti dorën në ujë të valë po veç ashti të kish mbetë!?”

I pata thënë Sahitit që Ali Podrimja përditë e ka “machiaton” të paguar nga unë dhe ai ia kishte shërbyer edhe kur nuk do të isha në Redaksi. Më 1996 e lutëm në redaksinë e Zërit që të recensonte librin tim me tregime “Lajmësi memec” dhe ai pranoi. Erdhi pas ca ditësh me dorëshkrimin nën sqetull. Dukej në disponim të mirë. Në bufe, pasi që Sahiti i Zërit (kështu e njihnin të gjithë gazetarët e rinj Sahit Zhitinë, xharrahin zanatli dhe njëherësh kafexhi në revistën dhe më pas edhe të përditshmen “Zëri”), na qiti caffe espresso, Aliu më tha: “Ke shkruar tregime por pahetueshëm të ka dalë një roman i mirë për fatin dhe fatumin (fatalitetin) universal njerëzor.” Më propozoi që si nëntitull të librit ta theksoja këtë: “Tregime që mund të lexohen si një roman.” Dhe Podrimja vërtet e kishte menduar këtë. Gjatë e diskutuam bashkë këtë copë teksti dhe mund të them se jemi koautorë të kësaj hyrjeje në “romanin” tim “Lajmësi memec” me titull “Fillimi i një mbarimi”:

“Ajo shihej larg. Nga Shkodra. Kur i afrohesha VraNinës, pashë se Kulla ishte punuar nga faqet e gurëve të Mbishkodrës dhe ishte e rrethuar nga Uji i Madh. E kishin ngritur ustallarët me më nam të Arbërisë. Nuk di nëpër cilën portë hyra për ta kërkuar O.K. me trima. Kjo pamje ishte e gjallë. Mbaj mend se, maja e saj gati prekte qiellin…”

Mbajeni mend: metaforat më të spikatura të Podrimjës janë “Uji i madh”, “Lumi”, “Arbëria”, “Maja” – ai mësynte lartësitë, dhe fluturoi si ikar me flatra dylli – dhe mbajeni mend – ai iu afrue dillit, flatrat iu shkrinë dhe ra: në fjalë! Fjala ishte djepi dhe varri i tij. Dhe po aq gjatë dhe me nge e kemi diskutue “daljen” nga ferri i Kullës së VraNinës (modernistët do të thoshin exit strategy) ose përmbylljen e “romanit” tim, me titull “Nuk ishte ëndërr”: “Me ferk lashë gërmadhat. Shkilja nëpër blozën që më vinte deri në gju, të cilën nganjëherë e trazonin krrokamat dhe e shprishnin krahët e hapur të sorrave. Kulla e VraNinës dhe O.K. me trima ishin shpërngulur në fjalë, të cilat fillova t’i kërkoj. Dua t’ua shpëloj fytyrat e palgët. Ishte një kënd i antikës sime që, bile, duhej mbajtur gjallë në kujtesë…”. Dhe sërish mund t’i dalloni e veçoni metaforat e Podrimjës “ferk”, “krrokama” , “antika ime”, që dëshmojnë për shkruesin e tekstit, i cili i vetmi “e ka mbijetuar” shpërthimin e madh në VraNinë – si një Oso Kukë i përsëdytun.

Më 2004-tën e botova librin poetik “Hija e Krishtit” dhe sërish Podrimjën e pata redaktor. Pastaj bëri edhe dy tre antologji të poezisë moderne duke përfshirë edhe vargje të mia. M’i sillte librat, pinte një machiato dhe fliste vetëm për poezinë. Për poetët. E donte kritikun e shoqërisë Gani Bobin, shoqërohej me Shkëlzen Maliqin e së fundmi me Smajl Smakajn. Prej poetëve e donte shumë Visar Zhitin, Jamarbër Markon. E respektonte Xhevahir Spahiun…
“Balosh, unë jam poeti më i madh shqiptar i gjallë…”

Leu më 28 gusht 1942 në Gjakovë. Poezinë e parë e kishte botuar në vitin 1957 në revistën letrare “Jeta e Re” kur ishte gjimnazist. Rrethanat e vështira politike gjatë viteve 60-të dhe ato familjare më pas, kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në poezitë e tij. Vdekja e të birit, Lumit, rezultoi me veprën kulmore dhe më të bukuren elegji moderniste të poezisë shqipe. Sa herë dhe kudo në rruzullim, që një babë pikëllohet për të birin e sëmurë dhe shkul lisa e përmbys bjeshkë për ta shërue, ose sa herë një babe i rrjedhin lotët çurg e i dridhet mjekra, dijeni se ai është shëmbëllimi i Ali Podrimjes! Dhe nuk ka se si të te mos kujtohet ai. Dhembja universale e ka emnin “Lum Lumi” dhe kurrë nuk do të jesh baba i mirë, kurrë s’do të jesh një grua që di ta ngushëllojë të shoqin, nuk do të jesh një motër ose vëlla i dashur nëse njëherë në jetë nuk e ke lexuar Lumin… Kaq mjafton!
Lum Lumi është kryevepra e tij.

Kulmi mbi çatinë e tij – universin poetik të dhembjes!
Ngjarja e përmasave “të brumit të ardhur” ishe shfaqja e “Lum Lumit”, e cila është lexuar nga miliona njerëz dhe në dhjeta gjuhë dhe ata njerëz i ka bërë aq ndijorë dhe lehtë të thyeshëm.
Pastaj shpenzoi shumë kohë me refleksione politike në poezi dhe më nuk arriti majat!
Podrimja thuaja e kishte themeluar dhe etabluar “shkollën e tij” poetike në Prishtinë. Ai pos që redaktonte edhe “ndërhynte” në mënyrë të paskrupulla në poezitë e autorëve atëherë të rinj i donte të gjithë si ai!

Pas luftës kur dola nga Kampi i Përqendrimit “Zabela” të Pozharevacit (Serbi), ai bëri dhe një poezi si përkushtim për vuajtjet jo vetëm të miat, por “të njerëzve tanë të syrgjynosur” me titullin “Dhe vjen njeriu ynë…”. Erdhi më m’pa në sh’pi pas daljes sime në liri dhe ma solli gazetën “Koha Ditore”, ku e kishte botuar poezinë me dedikim për mua, që ishte një lutje e gjithëkohëshme, zotave të luftës që njeriu të lihej i lirë. E tërë poezia e tij ishte lutje zotave për njeriun e vogël.
Aristoteli për lutjen përkujtonte se nuk guxon të jetë as e vërtetë dhe as e rreme.
– A është e mundshme – pra – miqësia joekonomike – pyet Jeacque Derrida?
– Si fjala! “Ndoshta”. Zoti! Zoti është fjalë.

Podrimja shfaqej beftë, shpesh më njëfarë agresiviteti të shprehur qetësisht. Ishte në çaste i rrëmbyeshëm. E në tjera çaste vdekshëm i qetë. Si Lumi… Po nuk mbante mëni. Ishte ngjarje sa herë që shfaqej. Pikërisht ashtu siç e definon ngjarjen Derrida. “Ngjarja mund të jetë ngjarje vetëm nëse është e parëndomtë. Ngjarja – si e tillë – gjithmonë është e jashtëzakonshme…”.
Pas ndonjë një jave u takuam në RTK.
Së pari më njoftoi me Hashim Thaçin – edhe pse e njihja si figurë, por që nga koha kur ishte student nuk e kisha takuar më. Thaçi më përshëndeti për pozë mediale, kurse sapo erdhi Rugova u largua.
Ende nuk e dija se ishin të acaruar deri në atë masë.
Dhe Podrimja do të shkruante në fund poezi elegjiake për vdekjen e Rugovës si për mikun, por jo edhe për Thaçin, edhe pse Podrimjën shumë njohës të tij e cilësojnë për “konformist.” Vinte shpesh në Redaksi të “Kohës Ditore”, kur unë e redaktoja shtojcën e të shtunës për kulturë. Gati në secilin muaj duhej t’ia botoja nga dy-tre poezi të reja. Dhe të nesërmen vinte sërish për t’i mbledhur opinionet!

“Mixhë a m’i lexove vjershat? A jam ma i madhi…”.
E pranoj se më ka shkuar muhabeti më Aliun, por po ashtu e pranoj se iu kam shmangur shpesh telefonimeve të tij të bezdisshme.
– “Alo, qysh je Mixhë, a ma lexove poezinë sot? A jam ma i miri?” – më thoshte.
– “Po, po, ‘car’ je”, i përgjigjesha.
– “Je ma i miri poet i gjallë pas meje“” – i thosha ndonjëherë në bufenë e Kohës Ditore, e ai e sillte kokën dhe si gjithnjë buzëgazi i varej si vaj në buzë.
Shpesh në xhurulldinë e gazetarisë s’kemi shumë kohë me nda me miq, madje as kur na flasin për artin poetik.
Duhej t’ia bëjë qejfin, se po e kritikove, ta shkrepte njat mërmërimën e rëndomtë ndër dhëmbë, që kurrë s’e dije nëse të shante apo të mallkonte.
Podrimja si shumica e sojit të poetëve të vërtetë dinte të mbështillej me mister, të bëhej i padukshëm e përmes vargjeve e metaforave, “në ilegalitet” të thellë, të ngrinte një ushtri, një ushtri të vërtetë çlirimtare.

Shpesh loja e tij përmes fjalësh me Lumin të ngjan në filmin “La vita e bella” të Roberto Begninit.
Po “loja” e Podrimjës është “lojë në thelb tragjik”.
Absolutisht tragjik.
Luftë me Zotin e Zi. Luftë me vdekjen, me mik/armikun e tij.
Një “polemos” i vërtet grek!
Një libër mbante me ekzaltim më vete, më të riun të botuar në gjuhë të huaja.
S’e fshihte mburrjen.
Së fundi poezia e tij iu botua në greqishte.
E mbante si shumë më hatër këtë botim.
Ndoshta se po i fliste “armikut” me gjuhën e Homerit.
– “Me e pasë ditë grekët sa shumë i ke sha, s’do të botonin kurrë” – i thashë me shpoti, një ditë në Redaksinë e Kohës.
– “Mixhë unë nuk i shaj popujt, por tiranët” – ma ktheu shkurt.
Rrapëllima dhe qetësia absolute

Figura e Ali Podrimjës i ka tre dimensionet e saj themeltare, që e bëjnë shfaqjen e tij ngjarje, ngjarje të jashtëzakonshme. Dimensioni i parë është figura e poetit, i dyti: ajo e atletit-mendimtar dhe së treti dimensioni njerëzor, si mik e mixhë – siç e thërrisnim njëri-tjetrin në këto dhjetë vjetët e fundit. Podrimja e krijoi universin e tij poetik sidomos me kryevepren “Lum Lumi” që e botoi, kur unë sapo isha regjistruar në fakultet më 1982, vepër kjo e cila dhembjes dhe trishtimit i dha gjuhë universale.
Atëbotë u bë kryengjarje.
Vëllimi poetik “Lum Lumi” së bashku me “Bareshën” e Rexho Mulliqit të kënduar nga Nexhmije Pagarusha, dramat e Anton Pashkut, pikturën e Muslim Mulliqit e Rexhep Ferrit; esetë e Gani Bobit, sonetet e Enver Gjerqekut e psalmet e Beqir Muslit, kritikën e Ibrahim Rugovës e deri të kënga “Pranvera në Prishtinë” të Sabri Fejzullahut i dhanë identitet kulturor të veçantë Kosovës. U shndërruan në konstitucion shpirtëror të atdheut të kosovarëve.
Vepra komplet në nëntë vëllime u botue tek pas vdekjes së tij.
Nuk shquhej për mjeshtri shkrimi publicistik, prandaj ai kurrë s’do të shkruante prozë.
Kur mbante rubrikë të tijën në “Zëri” e shpotisja: “Gazetar i dobët qeky tipi…!?”
E ai shfrynte: “Balosh, unë jam poeti më i madh i gjallë”!
Ndërsa unë ia ktheja: “Pas meje!”
E, ai tashmë i çliruar ngase thjeshtë e dinte se po bëja shaka qeshte me të madhe.

Ali Podrimja është gjetur i pajetë në një periferi të qytetit Lodeve në Francë, për rastësi pranë një lumi dhe jo “i mbytur” në ngutinë e tij prej njeriu të pa bamë rahat!
I ftuar për të marrë pjesë në festivalin “Zërat e Mesdheut”, poeti kish ndalë rrapëllimat e tij që e shquanin madje edhe atë mërmërimën si ndër dhëmbë kur acarohej, ishte shndërruar në njëri absolutisht të qetë!
Më 21 korrik 2012.
Ai kurrë s’e ka përmendur mundësinë se ka për të vdekur vetë, edhe pse vdekja i varej në buzë dhe n’qerpikë.
Buzëqeshja e tij ishte një dyzim i gazit dhe vajit, trishtimit dhe ekzaltimit dyzash.
E kishte obsesion Arbërinë, me degët e saj, disa tashmë të thara si Çamëria.
Shpesh ia përkujtonim se ai kishte ngritur një shkollë të tërë të poezisë moderne në Kosovë, me mësymje që t’i ndezte kandilat e saj edhe në Shqipëri.
“Shkrelin e Podrimjen i kemi lexuar fshehtas, ‘të kontrabanduar’ nga Kosova dhe ata ishin udhërrëfyesit tanë letrarë”, do të më thonë shumë më vonë shkrimtarët Visar Zhiti dhe Agron Tufa.
Disa nga poetët-nxënës të tij (në kuptimin e parë: nxënës!) nisen të rreshtoheshin ideologjikisht e kur ndonjëri nga ta bënte ndonjë gafë shkrimore ose botonte ndonjë pamflet politik agresiv, ne si me tallje i thoshim:
– „Ti je për Hagë, do të dënohesh për krime paqeje!“ – ai thjeshtë e rikthente atë buzëqgazin e përvajshëm dhe e shfaqte njeriun e letrave, të pafajshmin.
Sikur mbrohej me buzëqeshje para një Tribunali.
Pas rrapëllimave Mixha ra me fjetë.
Mos e zgjoni se hallakatet krejt, bërtet e shanë, pse i keni ndërhy n’andrrën me lum…
Njësoj si në storien e kolegut tim. “… Në Hurtgenvald, afër Këlnit, kam parë 15 mijë kryq, të renditur në mënyrë pedante, gjermane.
Vetëtimë. E terrtë.”
Dhe për lamtumirë i pata thënë në një shkrim në KOHA Ditore: “Mixhë, miqësisht të them se je poet i mirë dhe armiqsisht të them se ishe nacionalist i keq!
Lamtumirë Mixhë!”